Vormen bevolkingsonderzoeken en screenings

Mensen kunnen hun gezondheid op verschillende manieren laten testen. Ze kunnen bijvoorbeeld meedoen aan een landelijk bevolkingsonderzoek, een zelftest uitvoeren of zich laten screenen door de huisarts.

Vormen van bevolkingsonderzoek

De Rijksoverheid biedt bevolkingsonderzoeken gratis aan. Alle mensen die tot de doelgroep behoren krijgen een oproep. De deelname is vrijwillig. In Nederland kennen we de volgende bevolkingsonderzoeken:

  • Bevolkingsonderzoek naar borstkanker
    Vrouwen tussen de 50 en 75 jaar worden elke 2 jaar uitgenodigd om een röntgenfoto van de borsten (mammografie) te laten maken. Dit onderzoek begint pas bij 50 jaar omdat de screening niet goed genoeg is voor vrouwen die jonger zijn. Hun borsten hebben meer klierweefsel en daardoor zijn eventuele tumoren slecht te vinden met een mammografie.
  • Bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker
    Vrouwen tussen de 30 en 60 jaar worden elke 5 jaar uitgenodigd voor een uitstrijkje om (voorstadia van) baarmoederhalskanker tijdig te kunnen ontdekken. 
  • Standaard bloedonderzoek bij zwangere vrouwen
    Bij zwangere vrouwen wordt rond de 12e week van de zwangerschap bloedonderzoek gedaan naar infectieziekten (onder andere hiv) en de rhesusfactor van het kindje.
  • Screening op Downsyndroom
    Aanstaande ouders kunnen tussen de 9e en 14e week van de zwangerschap laten onderzoeken hoe groot de kans is dat hun ongeboren kind Downsyndroom heeft. Dat gebeurt met een bloedonderzoek en een echo. De basisverzekering vergoedt de kosten van deze combinatietest alleen als de moeder 36 jaar of ouder is of een indicatie voor het onderzoek heeft.
  • 20 wekenecho
    Aanstaande ouders kunnen tussen de 18e en 22e week van de zwangerschap een echo laten maken. Met de echo wordt onderzocht of het ongeboren kind een open ruggetje of een andere aangeboren lichamelijke aandoening heeft. De basisverzekering vergoedt de kosten van deze echo voor alle aanstaande ouders.
  • Neonatale screening (de hielprik)
    In de eerste week na de geboorte krijgt elke baby een hielprik. De screening van het hielprikbloed levert belangrijke informatie op over een aantal ernstige aandoeningen, zoals aandoeningen aan de schildklier of een bloedziekte.
  • Neonatale gehoorscreening
    Kort na de geboorte krijgt elke baby in Nederland een gehoorscreening. Deze test of het gehoor voldoende is voor een normale taal- en spraakontwikkeling.
  • Opsporingsprogramma voor erfelijk verhoogd cholesterol
    Familiaire Hypercholesterolemie (FH) is een ernstige erfelijke afwijking waarbij er sprake is van een verhoogd cholesterolgehalte. Door mensen met FH op te sporen, kan de afwijking preventief worden behandeld en stijgt de overlevingskans. Het bevolkingsonderzoek is bestemd voor iedereen van wie een van de ouders FH heeft.
  • Jaarlijkse griepprik
    Een bevolkingsonderzoek kan ook dienen om een ziekte te voorkomen. Dit is het geval bij de griepprik. Iedereen die risico loopt om ernstig ziek te worden door griep, krijgt jaarlijks de griepprik aangeboden.

Meer externe link: informatie over bevolkingsonderzoeken is te vinden op de site van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).
Het externe link: Centrum voor Bevolkingsonderzoek (CvB) van het RIVM coördineert in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) de bevolkingsonderzoeken.

Bevolkingsonderzoek naar darmkanker vanaf 2013

Vanaf 2013 wordt het bevolkingsonderzoek naar darmkanker ingevoerd. Mannen en vrouwen tussen 55 en 75 jaar zullen verspreid over enkele jaren worden uitgenodigd voor een screening. Dit heeft de minister van VWS in mei 2011 besloten.

Ieder jaar komen er 12.000 patiënten met darmkanker bij en overlijden 5.000 mensen aan de ziekte. Bij vroege ontdekking is darmkanker beter te behandelen. De minister hoopt met het bevolkingsonderzoek op termijn 2.400 sterfgevallen per jaar te voorkomen.

Eisen aan nieuwe bevolkingsonderzoeken

Het ministerie van VWS subsidieert wetenschappelijk onderzoek naar nieuwe bevolkingsonderzoeken. Een bevolkingsonderzoek moet aan externe link: strenge internationale eisen voldoen. Bijvoorbeeld:

  • De ziekte is op te sporen voordat er klachten zijn.
  • Er bestaat een betrouwbare test om de ziekte op te sporen. 
  • Er is een goede, veilige behandeling voor de ziekte. 
  • De ziekte is een belangrijk volksgezondheidsprobleem.

De Gezondheidsraad adviseert de minister van VWS over bestaande en nieuwe bevolkingsonderzoeken, zoals het bevolkingsonderzoek naar prostaatkanker.

Geen bevolkingsonderzoek naar prostaatkanker

Er komt voorlopig geen bevolkingsonderzoek naar prostaatkanker. Dit heeft de minister van VWS in 2010 besloten. De huidige screeningstechnologie kan onvoldoende onderscheid maken tussen onschuldige en gevaarlijke prostaattumoren. Daardoor kan het voorkomen dat veel mannen onnodig behandeld worden en door de operatie risico lopen op incontinentie of impotentie.

Zelftest en screening

Naast het bevolkingsonderzoek kunnen mensen via een zelftest een of meerdere aspecten van hun gezondheid meten. Zelftesten zijn verkrijgbaar in de apotheek, drogist of via internet. Deze testen kunnen geen diagnose stellen. De Rijksoverheid stelt wel eisen aan de kwaliteit van zelftesten.

Daarnaast kan de huisarts of bedrijfsarts via een screening, total body scan of medische controle de gezondheidstoestand beoordelen.