Bedreigingen bodem

Verontreiniging, verlies van organische stof (humus) en aanleg van wegen en gebouwen die de bodem afsluiten van de buitenlucht. Dat zijn de 3 grootste bedreigingen voor de bodem. Daarnaast zijn bodemverdichting, verzilting en erosie vooral voor de landbouw grote bedreigingen. Bodemaantasting heeft een direct effect op de kwaliteit van water en lucht, voedsel, biodiversiteit, volksgezondheid en klimaatverandering. 

Verontreiniging bodem

De Rijksoverheid beschermt de bodem tegen verontreiniging door:

Lokale verontreiniging aan te pakken

Verontreiniging van de bodem kan een lokale oorzaak hebben, bijvoorbeeld als een landbouwbedrijf te veel chemische beschermingsmiddelen gebruikt. Of als een verffabriek afval in de nabijgelegen sloot heeft geloosd. Deze verontreiniging is geconcentreerd en lokaal. Afhankelijk van de ernst van de verontreiniging en het gevaar voor mensen, dieren en planten moet lokale verontreiniging (met spoed) door de vervuiler worden gesaneerd.

Diffuse verontreiniging aan te pakken

Bodemverontreiniging kan ook diffuus zijn. Bijvoorbeeld door industrie die veel schadelijke gassen uitstoot. Die luchtverontreiniging kan de bodem over een groter gebied verzuren. Om diffuse bodemverontreiniging aan te pakken zijn er bijvoorbeeld regels voor de uitstoot van gassen door fabrieken, vrachtauto's, landbouw en veeteelt.

Schone bodem schoon houden

De Rijksoverheid heeft regels om bodemverontreiniging te voorkomen. In het externe link: Activiteitenbesluit en het Besluit bodemkwaliteit staan maatregelen om de bodem te beschermen. Bijvoorbeeld voor:

  • Vloeistofbestendige vloeren
    Benzinestations en autosloperijen moeten hun terrein bedekken met materiaal dat geen vloeistof doorlaat. Zo lekken benzine en diesel niet de bodem in.
  • Huishoudelijk afvalwater
    Er zijn regels die het lozen van afvalwater in de bodem en het oppervlaktewater beperken.
  • Bouwstoffen
    Vervuilende materialen in bouwstoffen als beton, bakstenen en dakpannen kunnen met regen in de bodem terecht komen. Het Besluit bodemkwaliteit stelt regels voor externe link: steenachtige bouwstoffen die voor meer dan 10% bestaan uit silicium, calcium of aluminium. Projectontwikkelaars, architecten en particulieren hebben te maken met regels voor bouwstoffen.
  • Bodembescherming bedrijven en industrie
    De externe link: Nederlandse Richtlijn Bodembescherming Bedrijfsmatige Activiteiten ondersteunt bedrijven om preventieve maatregelen te nemen om de bodem te beschermen. De richtlijn heeft bijvoorbeeld een checklist waarmee bedrijven kunnen nagaan wat het bodemrisico is bij bepaalde handelingen. Deze richtlijn wordt gebruikt om vergunningen op te stellen en de Wet milieubeheer (Wm) te handhaven.
  • Lozen in oppervlaktewater
    Bedrijven hebben een vergunning nodig om direct afvalwater te externe link: lozen in het oppervlaktewater.
  • Mest
    Te veel stikstof, fosfaat en gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw kunnen het oppervlaktewater en grondwater vervuilen. In (kunst)mest zitten stikstof en fosfor. Stikstof en fosfor helpen een gewas om te groeien. Als te veel van die stoffen in de bodem terecht komen, vermindert de filterfunctie van de bodem. In gebieden met intensieve veehouderij is de biodiversiteit in de bodem verminderd. Hierdoor is de natuurlijke vruchtbaarheid van de bodem met de helft afgenomen. Het nieuwe mestbeleid schrijft voor dat vanaf 2015 niet meer fosfaat op het land gebracht mag worden dan het gewas kan opnemen.

Melden van overtredingen

Bent u op de hoogte van een mogelijke overtreding van milieuregels voor grond, bagger en/of bouwstoffen, dan kunt u dat externe link: melden bij de VROM-inspectie. Het gaat dan bijvoorbeeld over het gebruik van verdachte grond, het niet laten keuren van ondergrondse installaties of het onjuist handelen van een zogenoemde bodemintermediair. Bodemintermediairs zijn monsternemers, laboratoria, adviesbureaus, grondbanken en aannemers actief op het gebied van toepassing bouwstoffen of bodembeheer en grondverzet.

Verlies van organische stof of humus

Humus, resten van planten en kleine dieren in het zand, maakt de bodem vruchtbaar. Humus (of organische grond) verteert langzaam zolang het onder water staat. Maar als het grondwaterpeil zakt, bijvoorbeeld voor landbouw of woningbouw, verteert humus snel. Ook de stijging van de temperatuur door klimaatverandering zorgt ervoor dat humus te snel verteert.

Door het verlies van humus:

  • verliest de bodem zijn vruchtbaarheid;
  • verdwijnt de biodiversiteit in de bodem;
  • houdt de bodem minder regenwater vast. Daardoor treedt verdroging op en kunnen overstromingen voorkomen;
  • verergert klimaatverandering omdat de CO2 in de humus vrijkomt in de atmosfeer;
  • verliest de bodem structuur en is minder stevig. Daardoor kunnen verzakkingen, erosie en wateroverlast optreden.

Humus behouden

De Europese Unie wil dat alle EU-landen hun humus beschermen. Het humusverlies is het grootste in landen in Zuid-Europa. De EU werkt aan een gemeenschappelijk bodembeleid voor Europa, de Kaderrichtlijn Bodem.

Afdekken van de bodem

Een groot gedeelte van de bodem wordt afgedekt door fabrieken, woningen, kantoren en wegen. De Europese Unie heeft afgesproken om de bodem zo min mogelijk te bedekken. En als het toch nodig is, de negatieve gevolgen van afdekking te voorkomen. Bijvoorbeeld door doorlaatbaar asfalt te gebruiken en te zorgen dat tuinen in steden niet geheel betegeld worden. Dat staat in de externe link: thematische strategie voor bodembescherming van de Europese Unie.

Een afgedekte bodem is niet in staat om:

  • water vast te houden, te bergen en geleidelijk te laten verdampen of af te voeren naar het grondwater;
  • vegetatie te dragen;
  • temperatuur en luchtvochtigheid te reguleren;
  • stof en gassen uit de lucht vast te leggen;
  • biodiversiteit te bevorderen.