Open standaarden, open source en open data

Open standaarden zorgen ervoor dat overheidsorganisaties makkelijk digitale informatie kunnen uitwisselen. Zowel onderling als met burgers en bedrijven. De overheid is ook minder afhankelijk van specifieke softwareleveranciers als ze open standaarden gebruikt. Het kabinet stelt daarom open standaarden binnen de overheid als norm.

Met open standaarden kan de overheid open source software als volwaardig alternatief meenemen bij de aankoop van software. Overheidsorganisaties mogen bij gelijke geschiktheid de voorkeur geven aan open source software.

Pas toe of leg uit

Voor haar eigen organisaties hanteert de overheid voor open standaarden het ‘pas toe of leg uit’ principe:

  • Bij aankoop van een ICT-dienst of -product kiezen overheidsorganisaties voor een van de open standaarden op de 'pas toe of leg uit'-lijst.
  • Als dat tot onoverkomelijke problemen leidt, mag de organisatie ervoor kiezen om deze standaard niet te gebruiken. De organisatie moet dan wel in het jaarverslag uitleggen waarom deze keuze is gemaakt.

Een voorbeeld van een open standaard is Open Document Format (ODF) voor tekstbestanden. Een ODF-tekst schrijven, bewerken of lezen kan met veel verschillende tekstverwerkingsprogramma’s, waaronder gratis open source software zoals OpenOffice. Het gebruik van ODF wordt verplicht voor alle overheidsorganisaties.

Waarom open source software?

De term ‘open source software’ betekent dat de broncode waarin de software is geschreven vrij beschikbaar is. Iedereen kan de broncode lezen, aanpassen en verspreiden. Bij andere ‘gesloten source’ software is de gebruiker afhankelijk van de oorspronkelijke leverancier en heeft zelf geen toegang tot de broncode.

Net als open standaarden is open source software belangrijk om meer openheid in ICT systemen te realiseren. Het kabinet stimuleert de overheidsorganisaties om open source software te gebruiken, maar stelt dat niet als norm. Binnen de overheid geldt dat open source software de voorkeur heeft boven gesloten source software, als beide soorten software verder aan dezelfde eisen voldoen.

Stimulans voor gebruik open standaarden

Het kabinet wil graag dat meer bedrijven open standaarden en open source software gaan gebruiken. Ook de overheid zelf moet hier meer gebruik van gaan maken. Om dat te realiseren heeft het kabinet het Actieplan Nederland Open in Verbinding opgesteld. Dit actieplan loopt van 2008 tot 2012.

Om overheden te helpen bij de uitvoering van dit plan is het programmabureau externe link: Nederland Open in Verbinding opgericht.

Belangrijke resultaten van het Actieplan tot dusver:

  • Negen grote leveranciers van commerciële software, waaronder Atos-Origin en PinkRoccade, hebben in januari 2010 het Leveranciers Manifest Open Standaarden getekend. Daarmee beloven zij dat ze open standaarden breder gaan toepassen in de software die zij ontwikkelen.
  • Alle ministeries ondersteunen sinds januari 2009 de open standaard ODF voor het lezen, schrijven, uitwisselen, publiceren en ontvangen van documenten. 
  • Alle ministeries hebben een plan uitgewerkt voor de aanbesteding, inkoop en het gebruik van open source software. 
  • Eind juni 2009 waren er al meer dan 200 verschillende open source softwarepakketten in gebruik bij het Rijk. Dat blijkt uit onderzoek van het programmabureau Nederland Open in Verbinding.

Open data

De Rijksoverheid streeft ernaar openbare overheidsinformatie (‘open data’) niet alleen voor iedereen toegankelijk te maken, maar deze informatie ook eenvoudig te laten hergebruiken. Als burgers en bedrijven vrijelijk kunnen beschikken over deze open data, kunnen ze nuttige nieuwe toepassingen ontwikkelen. Een voorbeeld is externe link: Buienradar, dat gebruik maakt van gegevens van het KNMI. externe link: Weetmeer presenteert gegevens uit verschillende overheidsbronnen (zoals het CBS, de  Kiesraad, of het Kadaster).

Overheidsinformatie is geschikt om als open data aan te bieden als het voldoet aan de volgende voorwaarden:

  • het is verzameld in het kader van de uitvoering van een overheidstaak;
  • het is gefinancierd met publieke middelen voor de uitvoering van die taak;
  • het is openbaar is op grond van de Wet openbaarheid bestuur;
  • het voldoet bij voorkeur aan ‘open standaarden’ (geen barrières aan het gebruik door ICT-gebruikers en ICT-aanbieders);
  • het is computerleesbaar, zodat applicaties er gemakkelijk gebruik van kunnen maken.

Het open dataportaal

Begin 2011 heeft het ministerie van BZK een externe link: online dataportaal gepresenteerd. Dit portaal zal zoveel mogelijk bronnen van openbare overheidsinformatie ontsluiten (of daarnaar doorverwijzen). Het betreft een bètaversie, het portaal is dus nog in ontwikkeling.