Hoe wordt een nieuw kabinet gevormd?

De koningin neemt de dag na de verkiezingen het initiatief om een nieuw kabinet te vormen. Dit heet de kabinetsformatie. De koningin vraagt dan advies aan de voorzitters van de Eerste Kamer en Tweede Kamer, de vice-president van de Raad van State en de fractievoorzitters in de Tweede Kamer.

Informateur
Conceptregeerakkoord
Formateur
Verdeling ministersposten
Duur kabinetsformatie
Politieke spelregels kabinetsformatie

Informateur

Vervolgens geeft de koningin 1 of meerdere informateurs de opdracht te onderzoeken welke combinaties van politieke partijen een nieuwe coalitie kunnen vormen. De informateur voert hiervoor gesprekken met de fractievoorzitters en doet daarvan verslag aan de koningin. In de onderhandelingen gaat het voornamelijk om het regeringsprogramma.

Conceptregeerakkoord

Het resultaat van de gesprekken is een conceptregeerakkoord. Hierin staat wat het kabinet de komende 4 jaar wil bereiken. De informateur neemt dit op in het eindverslag aan de koningin. Ook beveelt hij of zij een formateur aan.

Formateur

Zodra de beoogde coalitiepartners een conceptregeerakkoord zijn overeengekomen, verzoekt de koningin de formateur een kabinet te formeren. Meestal is de toekomstige minister-president de formateur. Hij of zij stelt samen met de onderhandelaars van de toekomstige coalitie een nieuwe ploeg ministers en staatssecretarissen samen.

Verdeling ministersposten

Voor de verdeling van de ministersposten is de grootte van de fracties het uitgangspunt. De grootste partij levert in het algemeen zowel de minister-president als de meeste ministers. Daarna kan de formateur mensen gaan zoeken die de coalitiepartijen voordragen als minister of staatssecretaris. Zodra de nieuwe ministersploeg compleet is, komen zij bijeen in een vergadering. Tijdens deze vergadering onderschrijven de ministers het regeerakkoord. In het eindverslag staat vermeld welke ministers en staatssecretarissen willen toetreden tot het nieuwe kabinet. De koningin krijgt het eindverslag van de formateur aangeboden.

Duur kabinetsformatie

Een formateur streeft ernaar dat er snel een nieuw kabinet komt, omdat het demissionaire kabinet uitsluitend de lopende zaken afhandelt. De duur van kabinetsformaties varieert in Nederland van enkele weken tot meer dan een half jaar.

Politieke spelregels kabinetsformatie

De Grondwet bevat geen regels voor de kabinetsformatie. De procedure van de kabinetsformatie berust voornamelijk op het ongeschreven recht en politieke spelregels. De Grondwet behandelt alleen het begin en einde van de kabinetsformatie: het ontslaan van het oude kabinet en benoemen van het nieuwe kabinet. Over de tussenliggende periode en de rol van de koningin bestaat geen geschreven recht.