Risico's nanotechnologie

Naast de voordelen die nanotechnologie biedt, bestaat tegelijkertijd ook zorg over de veiligheid voor mens en milieu. De aandacht richt zich nu vooral op de mogelijke risico's van vrije, slecht afbreekbare nanodeeltjes.

Bewust geproduceerde nanodeeltjes

Nanodeeltjes zijn niet nieuw. Ze komen van nature voor in de bodem, de lucht, het water en in levende wezens. Als mens krijgen we dagelijks nanodeeltjes binnen, onder meer via de lucht die we inademen. Nanodeeltjes komen in de lucht door bijvoorbeeld bosbranden, brandende kaarsen of door de uitstoot van (diesel)motoren. Deze nanodeeltjes vallen onder de categorie fijn stof.

Bij nanotechnologische nanodeeltjes gaat het uitsluitend om deeltjes die de mens bewust produceert vanwege hun bijzondere eigenschappen. Ook het kabinetsbeleid richt zich vooral op deze niet afbreekbare, onoplosbare synthetische nanodeeltjes. Veelgebruikte chemische stoffen in nanovorm zijn onder meer:

• zilver;
• goud;
• ijzer;
• koolstof;
• titaniumdioxide;
• aluminiumdioxide;
• ceriumoxide;
• zinkoxide;
• siliciumdioxide.

Over de risico's van synthetische en natuurlijke nanodeeltjes is nog weinig bekend. Deze deeltjes zijn zo divers, dat ze nauwelijks op elkaar lijken qua eigenschappen. Omgaan met de (mogelijke) risico's betekent op dit moment vooral nog omgaan met onzekerheden. Dat betekent beleid gebaseerd op het voorzorgsbeginsel.

Blootstelling aan nanodeeltjes

Het is onduidelijk of en hoeveel de mens en het milieu worden blootgesteld aan bewust geproduceerde nanodeeltjes. En als blootstelling plaatsvindt, dan is niet bekend hoe die deeltjes zich gedragen. Ook is onduidelijk of en zo ja hoe de afmeting op nanoschaal van invloed is op de giftigheid van nanodeeltjes. Op al deze gebieden is nog veel onderzoek nodig. Dit maakt het moeilijker om een betrouwbare schatting te maken van de risico's.

Blootstelling aan nanodeeltjes op de werkvloer

Uit TNO-onderzoek blijkt, dat in Nederland blootstelling aan nanodeeltjes op de werkvloer onder meer mogelijk is in de volgende sectoren;

• verf- en drukinktindustrie;
• metaaloppervlaktebehandeling;
• bouw;
• autoschadeherstel;
• schoenherstel;
• schoonmaak;
• textiel.

Blootstelling betekent niet automatisch dat er risico's zijn aangetoond. Over mogelijke gezondheidsrisico's van werken met nanomaterialen is nog weinig bekend. De werkgever is verantwoordelijk om uit voorzorg beschermende maatregelen te treffen .

De website van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) geeft meer informatie over mogelijke:

• risico's door beroepsmatige blootstelling;
• gezondheidsrisico's;
• risico's door blootstelling bij gebruik consumentenproducten.

Onderzoek arbeidsinspectie

De Arbeidsinspectie heeft van december 2010 tot mei 2011 onderzocht, hoe bedrijven met blootstelling aan nanodeeltjes omgaan. Uit het onderzoek bleek, dat bedrijven maatregelen hebben genomen om blootstelling aan gevaarlijke stoffen te verlagen. Bij een groot aantal bedrijven ontbreekt echter specifieke aandacht voor nanodeeltjes in de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E). Verder constateert de Arbeidsinspectie, dat ook informatie over de aanwezigheid van nanodeeltjes onvoldoende beschikbaar is in de hele keten (van producent naar eindgebruiker).

Nanotechnologie in levensmiddelen

Er zijn weinig voedingsmiddelen aangemeld bij de NVWA waarin nanotechnologie wordt toegepast. Nanodeeltjes zijn tot nu toe vooral toegepast in verpakkingsmaterialen van voedingsmiddelen zoals plastic flessen. Hiervan is aangetoond dat de gebruikte nanodeeltjes niet vanuit het plastic in de voeding (vloeistof) terecht komen. Andere toepassingen zijn in de toekomst te verwachten.

Informatie over nanotechnologie in consumentenproducten en levensmiddelen staat op de website van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit.

REACH

Het risicobeleid op het gebied van nanotechnologie maakt deel uit van onder meer het reguliere stoffenbeleid (REACH), het arbobeleid, het productveiligheidsbeleid en het voedselveiligheidsbeleid. De kern van REACH is, dat een bedrijf zelf verantwoordelijk is voor de informatie over de gevaren van alle chemische stoffen die het produceert, verwerkt of doorgeeft aan klanten. Het bedrijf moet deze informatie beschikbaar stellen aan andere gebruikers van nanodeeltjes. Bovendien moet het bedrijf aangeven welke maatregelen noodzakelijk zijn om veilig met die risico's om te gaan. Door de speciale eigenschappen van nanomaterialen is REACH nu echter nog niet goed bruikbaar.

Milieurisico's

Gebruik van nanotechnologie leidt volgens het RIVM onvermijdelijk tot uitstoot van nanodeeltjes in de lucht, het water en de bodem. Neem bijvoorbeeld titaniumdioxide in zonnebrandcrème of autobanden met koolstofnanobuisjes. Het is niet duidelijk, of de oorspronkelijke, vrije nanodeeltjes in het milieu terechtkomen, of deze samenklonteren tot grotere deeltjes, of dat ze oplossen. Dit kan van soort tot soort verschillen.

In samenwerking met universiteiten en andere partijen verricht het RIVM onderzoek naar verspreiding en gedrag van nanodeeltjes in het milieu. Ook houdt het RIVM zich bezig met onder meer onderzoek naar de (nadelige) effecten wanneer organismen nanodeeltjes opnemen via water, lucht en bodem.

Zie voor meer informatie over risico's voor het milieu de website van het RIVM.

Verantwoord omgaan met nano-risico's

Het kabinet wil op een verantwoorde manier omgaan met onzekerheden over de risico's van nanotechnologie. Dit betekent gebruik maken van risicoanalyse en risicomanagement en een maatschappelijke dialoog over ethische en maatschappelijke aspecten.

De overheid streeft allereerst naar een situatie, waarin mens en milieu geen of slechts verwaarloosbare risico's lopen bij de toepassing van nanodeeltjes. Ook moeten de economische en maatschappelijke kosten en baten worden afgewogen tegenover de eventuele risico's.

Hiervoor is het nodig, dat de samenleving inzicht krijgt in risico's die zijn verbonden aan de ontwikkeling en toepassing van nanodeeltjes. De verantwoordelijkheid daarvoor ligt in eerste instantie bij degenen die deze nanodeeltjes produceren en toepassen. De overheid moet erop toezien, dat die verantwoordelijkheid op de juiste manier wordt ingevuld. Dit vraagt om een nauwe samenwerking tussen wetenschap, bedrijfsleven, overheid en maatschappelijke organisaties.

De overheid realiseert dit beleid door het laten verrichten van onderzoek, door te sturen op de resultaten van onderzoek, door aanpassing van (Europese) regelgeving en door een dialoog met het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties.

Klankbordgroep Risico's Nanotechnologie

In de Klankbordgroep Risico's Nanotechnologie bespreken vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven, de overheid en maatschappelijke organisaties de mogelijke gevaren van nanotechnologie. Ook wordt bekeken wie verantwoordelijk is voor de risico's en hoe de kennis het beste kan worden uitgewisseld. Het klankbord is een initiatief van de overheid. Er is een publieksverslag van de eerste 4 jaar van de klankbordgroep.

Onderzoek naar nanorisico's

Om beter inzicht te krijgen in de risico's van nanotechnologie en nanodeeltjes besteedt de overheid veel aandacht aan wetenschappelijk onderzoek. Op nationaal niveau lopen  initiatieven die door de overheid zijn gefinancierd, zoals het Kennis- en Informatiepunt Risico's van Nanotechnologie (KIR-nano) bij het RIVM. KIR-nano verricht zelf geen onderzoek, maar volgt de wetenschappelijke informatie kritisch en zorgt dat deze onder de aandacht wordt gebracht bij de overheid, bedrijven en andere belanghebbenden. Dit gebeurt bijvoorbeeld door het periodiek uitgeven van nieuwsbrieven en het organiseren van deskundigenplatforms.

Samenwerking overheid en bedrijfsleven

In een brief aan VNO-NCW heeft de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu (IenM) laten weten, dat het kabinet de samenwerking met het bedrijfsleven op het gebied van onderzoek naar nano-risico's belangrijk vindt en een gezamenlijke inzet nastreeft.

Strategic Research Agenda

Risico-onderzoek is ook een belangrijk onderdeel binnen de Strategic Research Agenda (SRA) nanotechnologie. Deze onderzoeksagenda is eind 2007 op verzoek van het kabinet ingesteld en een belangrijke pijler van het programma NanonextNL. Van de totale financiering van deze agenda wordt 22% gebruikt voor onderzoek naar risico's. 

Nanotechnologie en wetgeving

Speciale wetgeving voor nanotechnologie is er op dit moment niet. De overheid past bestaande wet- en regelgeving toe. Die biedt in principe voldoende ruimte om de introductie van producten met nanodeeltjes op de Nederlandse markt te regelen.

Zie voor meer informatie het rapport Regulering van onzekere risico's van nanomaterialen.

Nieuwe regelgeving of aanpassing van bestaande regelgeving wordt zoveel mogelijk in het verband van de Europese Unie opgesteld. Nederland is daar nauw bij betrokken. Nederland wil bijvoorbeeld dat duidelijk wordt waar nanomaterialen worden geproduceerd en welke producten nanomaterialen bevatten. Ook moet onderzocht worden welke risico's dat met zich mee brengt en welke maatregelen er moeten worden getroffen voor de veiligheid van mens en milieu.

Aandacht voor risicobeheersing in Europa

Het kabinet vindt dat veilig omgaan met nanodeeltjes het beste tot zijn recht komt als er internationale overeenstemming is over de risico's van deze materialen en over hoe de risico's geanalyseerd en beheerst moeten worden.

Alle betrokken ministeries nemen deel aan internationale onderzoeksprogramma's zoals die van de Europese Unie (EU) en van de OESO Working Party on Manufactured Nanomaterials (WPMN). Voor risico-onderzoek vindt daar internationale afstemming plaats, bijvoorbeeld over methoden en instrumenten om risico's te meten en te beoordelen.

Nederland maakt zich sterk voor risicobeheersing van nanomaterialen via de EU. Daarbij staan voorzorg en de verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven voorop. De staatssecretaris van IenM heeft in de Europese Milieuraad van 21 juni 2011 gepleit voor:

• een definitie van nanotechnologie;
• een overzicht van toepassingen en
• een instrumentarium voor risicoanalyse.

Dit moet volgens Nederland zo snel mogelijk en op Europees niveau gebeuren. Zonder deze instrumenten kunnen het bedrijfsleven en de overheid geen optimale invulling geven aan adequate risicobeheersing.

Delen op: Twitter, Hyves, Facebook of LinkedIn