Baten-lastendiensten

Baten-lastendiensten (de oude naam is agentschappen) zijn uitvoerende diensten van ministeries die zelfstandig en tegen betaling producten of diensten aan de ministeries leveren.

In totaal telt het Rijk ruim 40 baten-lastendiensten die bijvoorbeeld uitkeringen verstrekken, gegevens beheren en inspecties verrichten. Bekende baten-lastendiensten zijn het KNMI, de Dienst Justitiële Inrichtingen (gevangenissen), de politie en Rijkswaterstaat.

Het kabinet is van plan om een rijksinspectie te vormen, omdat dit bijdraagt aan een kleine en slagvaardige overheid. Dit staat in het regeerakkoord. 

Kenmerken van baten-lastendiensten

De werkwijze van een baten-lastendienst verschilt op een aantal punten van een normaal dienstonderdeel van een ministerie. 

Bijzondere kenmerken van baten-lastendiensten zijn:

  • Beleidsuitvoering
    Een baten-lastendienst is verantwoordelijk voor het zo doelmatig mogelijk uitvoeren van overheidsbeleid. Zo zijn er baten-lastendiensten die uitkeringen verstrekken, inspecties verrichten of gegevens en gebouwen beheren.
  • Opdrachtgevers
    Een baten-lastendienst voert werk uit in opdracht van 1 of meerdere opdrachtgevers. Meestal zijn dit dienstonderdelen van een ministerie. De taken van het dienstonderdeel en de baten-lastendienst zijn strikt gescheiden: de opdrachtgever (dienstonderdeel) is verantwoordelijk voor het maken van beleid en het halen van beleidsdoelstellingen. De baten-lastendienst is verantwoordelijk voor een efficiënte uitvoering van het beleid.
  • Prijsafspraken vooraf
    Vooraf maken de opdrachtgever en de baten-lastendienst afspraken over de output: de te leveren producten en diensten, de kwaliteit en de prijs. Achteraf wordt hierover verantwoording afgelegd.
  • Baten-lastenstelsel
    Baten-lastendiensten werken met een baten-lastenstelsel om de begroting op te stellen. Dit komt in de plaats van het voor rijksdiensten gebruikelijke kasstelsel.
    • Bij een kasstelsel wordt een uitgave alleen begroot en verantwoord in het jaar dat de feitelijke uitgave plaatsvond, ook al wordt de dienst of product gedurende meerdere jaren gebruikt.
    • Bij het baten-lastenstelsel worden de uitgaven en ontvangsten opgeschreven in het jaar dat de goederen en diensten worden gebruikt. Zo kunnen de kosten direct worden gekoppeld aan de producten. Uit de administratie is af te leiden wat de kosten en opbrengsten waren. Op basis hiervan kan de kostprijs per product berekend èn doorberekend worden.
  • Eigen financiële administratie
    Een baten-lastendienst heeft een eigen begroting en een eigen financiële administratie. Deze staan los staan van de begrotingsadministratie van het ministerie waartoe de dienst behoort. Een baten-lastendienst kan verder eigen vermogen opbouwen, geld lenen en sparen.
  • Minister is verantwoordelijk
    Net als bij een normaal dienstonderdeel van een ministerie blijft de verantwoordelijkheid voor een baten-lastendienst bij het ministerie. Bij een externe verzelfstandiging, bijvoorbeeld een zelfstandig bestuursorgaan (ZBO), wordt de ministeriële verantwoordelijkheid wel beperkt.