Interview met Agnes Kant van Bijwerkingencentrum Lareb: "Ernstige bijwerkingen zijn gelukkig zeldzaam"

In Nederland zijn inmiddels ruim 24 miljoen coronavaccinaties gezet. Over bijwerkingen en sterfgevallen doen allerlei verhalen de ronde. Hoe weten we wat wel en niet waar is? Agnes Kant, directeur van Bijwerkingencentrum Lareb, beantwoordt enkele prangende vragen.

Portret Agnes Kant
©Jan Willem Houweling

Gezondheidswetenschapper dr. Agnes Kant was Tweede Kamerlid van 1998 tot 2010. Sinds 2013 is zij directeur van Lareb. Dit onafhankelijke meld- en kenniscentrum verwerkt meldingen over bijwerkingen van geneesmiddelen en vaccins. Ook doet Lareb aanvullend onderzoek. Als de uitkomsten of de meldingen daar aanleiding voor geven, informeert Lareb zorgverleners, patiëntenverenigingen, het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) en het RIVM.

Zijn er in Nederland sterfgevallen bekend als gevolg van een coronavaccinatie?

Van drie sterfgevallen weten wij vrijwel zeker dat ze het gevolg waren van TTS als bijwerking. TTS is een zeer zeldzame combinatie van trombose met een laag aantal bloedplaatjes. Het wordt als mogelijke bijwerking in de bijsluiter van AstraZeneca genoemd. Verder denken wij dat het heel goed mogelijk is dat bij enkele zeer kwetsbare ouderen bekende bijwerkingen van coronavaccins mede een rol hebben gespeeld bij het overlijden. Dan heb je het over de veelvoorkomende bijwerkingen zoals koorts, misselijkheid en diarree. Die kunnen een slechte gezondheidssituatie bij deze kwetsbare groep mensen verder verslechteren.

Ernstige bijwerkingen doen zich niet op grote schaal voor. Anders hadden we het nu inderdaad wel geweten.

Hoe weet je zeker dat bijwerkingen tot sterfte leiden?

Bij specifieke bijwerkingen, zoals TTS, is de kans klein dat er een andere oorzaak is dan het vaccin omdat het normaal zo niet voorkomt. Bij andere aandoeningen ligt dat anders. Zo staat ontsteking van de hartspier of het hartzakje als mogelijke bijwerking genoemd in de bijsluiter van Moderna. Als deze aandoening zich voordoet na de vaccinatie, dan kan het een bijwerking zijn maar ook een andere oorzaak hebben.

Wat kun je zeggen over de kans op bijwerkingen, nu in Nederland 24 miljoen vaccins zijn gezet?

Ernstige bijwerkingen doen zich niet op grote schaal voor. Anders hadden we het nu inderdaad wel geweten. Ze komen wel voor, maar gelukkig zijn ze zeldzaam. Hoe zeldzaam precies weten we niet. Dat kun je op basis van meldingen niet vaststellen, omdat niet alles wordt gemeld. Bovendien zijn er ook meldingen van bijwerkingen die dat niet blijken te zijn, omdat er een andere oorzaak is voor de gemelde klachten.

Het blijkt dat de bekende bijwerkingen bij Pfizer na de eerste en tweede prik even vaak voorkomen. Bij Moderna zie je ze vaker na de tweede prik en bij AstraZeneca juist na de eerste prik.

Zijn er na de tweede prik andere bijwerkingen gemeld dan na de eerste prik?

De bekende bijwerkingen zoals koorts, vermoeidheid, hoofdpijn en je niet lekker voelen, verschillen per vaccin en per prik. We volgen bijna 28.000 mensen in een onderzoek van een half jaar. Daar komen die verschillen uit naar voren. Ze worden bij de eerste prik het meest ervaren bij AstraZeneca en het minst bij Pfizer. De vaccins van Moderna en Janssen zitten daar tussenin. Het blijkt dat de bekende bijwerkingen bij Pfizer na de eerste en tweede prik even vaak voorkomen. Bij Moderna zie je ze vaker na de tweede prik en bij AstraZeneca juist na de eerste prik.

Welke bijwerkingen komen nu het meeste voor?

Dat zijn de bekende, relatief lichte bijwerkingen die ik net noemde: koorts, vermoeidheid, hoofdpijn, je niet lekker voelen en ook reacties op de prikplek, spierpijn, diarree, braken, misselijkheid, koude rillingen en pijn in de gewrichten. Alle gemelde bijwerkingen per vaccin zijn te vinden op de website van Lareb.

Er is geen enkele aanwijzing dat de vaccins leiden tot onvruchtbaarheid.

Zien jullie menstruatiestoornissen officieel als bijwerking?

We weten het nog niet. Op dit moment hebben we daar 14.000 meldingen van gekregen. Dat is echt veel. We brengen nu in kaart wat de meldingen precies inhouden. Het kan immers gaan om te laat of vaker menstrueren, over tussentijds bloedverlies of andere stoornissen, dat komt normaal ook voor. Via een steekproef stellen we vervolgvragen aan 2.000 vrouwen. Zodra we dat onderzoek hebben afgerond, kunnen we hier meer inzicht in geven.

Hebben vaccinaties invloed op de vruchtbaarheid?

Er is geen enkele aanwijzing dat de vaccins leiden tot onvruchtbaarheid.

Zijn alle bijwerkingen te behandelen?

De eerder genoemde bekende bijwerkingen zoals hoofdpijn en koorts in ieder geval wel. Dan kan een paracetamol al genoeg zijn. Bij sommige ernstige bijwerkingen geldt: hoe eerder je erbij bent, hoe eerder je het kunt behandelen en hoe groter de kans op het voorkomen van ernstige gevolgen. Bij TTS is het cruciaal dat een patiënt de juiste behandeling krijgt. Daarom is het zo belangrijk om de bijwerkingen in kaart te hebben. Je herkent ze daardoor snel en kunt dan sneller met de juiste behandeling starten.

Op basis van internationaal onderzoek lijkt het erop dat ontsteking van hartspier en hartzakjes als bijwerking vooral voorkomt bij jongere mannen.

Kunnen mensen een zeldzame bijwerking zoals TTS zelf herkennen?

De symptomen zijn kortademigheid, pijn op de borst, zwelling van of pijn in de benen, aanhoudende buikpijn, ernstige hoofdpijn en wazige of blauwe plekken of rood-paarse puntvormige bloedingen op de huid buiten de prikplek. Als je deze symptomen hebt, neem dan altijd snel contact op met de huisarts of de huisartsenpost. In zijn algemeenheid geldt, dus ook voor eventuele andere bijwerkingen: bel je huisarts als je je zorgen maakt. Er kan ook iets anders aan de hand zijn, terwijl je denkt dat het door de coronaprik komt. Blijf gewoon alert op je gezondheid, zoals altijd.

Komen bepaalde bijwerkingen bij specifieke leeftijdsgroepen voor?

Op basis van internationaal onderzoek lijkt het erop dat ontsteking van hartspier en hartzakjes als bijwerking vooral voorkomt bij jongere mannen. Maar als je weet dat iets een bijwerking kan zijn, ben je er nog niet. Je wil ook weten hoe vaak het voorkomt, hoe hoog het risico is en of er groepen zijn die extra risico lopen. Daar moet nog meer onderzoek naar worden gedaan.

Sommige andere landen zijn eerder begonnen met vaccineren. Levert dat extra informatie op over bijwerkingen?

Vanzelfsprekend. Wij waren bijvoorbeeld extra alert op TTS omdat het al elders was voorgekomen. Maar als Nederland zijn wij in de wereld koploper wat betreft het melden. Uit de vele meldingen die wij ontvangen, destilleren wij nieuwe kennis. De hooiberg wordt steeds groter, maar we vinden daardoor ook steeds meer spelden.

Ook is het inmiddels vrij duidelijk dat mensen die corona hebben gehad, meer kans hebben op bijwerkingen na een eerste vaccinatie en dat jongeren en vrouwen meer bijwerkingen ervaren.

Dat onderzoek waarbij jullie 28.000 mensen een half jaar volgen; wat is daar verder uitgekomen?

Het loopt voor een deel nog, maar we zijn gegevens hieruit wel al aan het analyseren. Dat heeft een paar eerste conclusies opgeleverd, zoals de genoemde verschillen in bijwerkingen per vaccin na een eerste en tweede prik. Ook is het inmiddels vrij duidelijk dat mensen die corona hebben gehad, meer kans hebben op bijwerkingen na een eerste vaccinatie en dat jongeren en vrouwen meer bijwerkingen ervaren.

Waar moeten mensen op letten als ze op zoek gaan naar informatie over bijwerkingen

Dat ze een betrouwbare bron raadplegen, zoals een huisarts of een andere zorgverlener. En ze kunnen natuurlijk bij ons terecht. Als Bijwerkingencentrum Lareb doen we er alles aan om betrouwbare informatie te verstrekken. Onze website bevat een kennisbank over bijwerkingen van vaccins. We proberen alles zo begrijpelijk mogelijk weer te geven. En we zijn onafhankelijk. Als wij op basis van meldingen of onderzoek bepaalde kennis hebben over bijwerkingen, dan brengen we dat naar buiten. Het is volstrekt ondenkbaar dat we iets onder de pet zouden houden. Lareb wordt op geen enkele manier door geen enkele partij beïnvloed; niet door het ministerie, niet door het RIVM of het CBG, niet door de farmaceutische industrie en ook niet door anti-vaxxers.

Noot van de redactie: Dit interview is een aanvulling op een interview dat Agnes Kant in maart 2021 gaf over coronavaccins en het speuren naar bijwerkingen.