Regels voor legionellapreventie

Om te voorkomen dat mensen besmet raken met legionella heeft de overheid regels opgesteld. Bijvoorbeeld voor leidingwaterinstallaties in ziekenhuizen en verzorgingshuizen.

Legionella

Legionellapreventie in waterinstallaties

Welke regelgeving en toezichthouder?

Locaties

1
odd
1
ziekenhuizen-en-zorginstellingen

Ziekenhuizen en zorginstellingen

Ziekenhuizen worden ook wel aangeduid als instellingen voor medisch-specialistische zorg.Bij zorginstellingen gaat het bijvoorbeeld om verpleeg- en verzorgingshuizen. Uitgezonderd zijn zogeheten zorgwoningen, waarbij sprake is van een of meerdere eenvoudige drinkwaterinstallaties. Een nadere omschrijving is te vinden in de Regeling legionellapreventie in drinkwater en warm tapwater.
2
even
2
jachthavens

Jachthavens

Hier gaat het om havens, met bijbehorende grond (en bijvoorbeeld douchefaciliteiten), voor pleziervaartuigen.
3
odd
3
verblijfsaccomodaties

Verblijfsaccomodaties

Hieronder vallen gebouwen met een 'logiesfunctie'. Dit zijn plekken waar mensen tijdelijk overnachten, aldan niet om recreatieve redenen: hotels, motels, pensions, kampeerboerderijen, groepsaccommodaties, bungalowparken en conferentieoorden. Gebouwen met een 'woonfunctie' vallen er ook onder, als daar bedrijfsmatig nachtverblijf wordt geboden aan meer dan vijf personen. Te denken is dan aan de grotere Bed & Breakfast.
4
even
4
truckstops-benzinestations

Truckstops, benzinestations met openbare douches

Het betreft locaties in verband met het wegvervoer (zoals ook wegrestaurants) waar douchefaciliteiten aanwezig zijn, voor openbaar gebruik.
5
odd
5
asielzoekerscentra

Asielzoekerscentra

Hier gaat het alleen om de opvangcentra die zijn aangewezen door het COA (Centraal Orgaan opvang asielzoekers). Erbuiten vallen dus de woningen, hotels of pensions waarin asielzoekers worden opgevangen (die vallen mogelijk wel onder de categorie 'Verblijfsaccommodaties' hierboven). Tijdelijke noodvoorzieningen en vertreklocaties worden ook niet gezien als opvanglocaties.
6
even
6
boorplatforms-en-verwante-inrichtingen

Boorplatforms en verwante inrichtingen

Wettelijk heten dit 'mijnbouwinstallaties'. Dit zijn op grond van de Mijnbouwwet aangewezen werken, waarmee bijvoorbeeld olie en gas wordt gewonnen en die zich bevinden boven de zee, binnenwateren of op het land.
7
odd
7
gevangenissen-en-verwante-inrichtingen

Gevangenissen en verwante inrichtingen

Het gaat hier om gebouwen met 'celfunctie', ofwel dwangverblijven: penitentiaire inrichtingen, inrichtingen voor justitiële bescherming, TBS-inrichtingen, inrichtingen voor de insluiting van drugskoeriers en cellen bij de politie of Koninklijke Marechaussee.
8
even
8
schepen-en-vliegtuigen

Schepen en vliegtuigen

Schepen zijn zowel binnenvaartschepen, visserijschepen als zeeschepen.
9
odd
9
badinrichtingen

Badinrichtingen

Dit betreft openbare danwel semi-openbare (zwem)baden met tenminste één bassin van minstens 2 m2 oppervlakte en meer dan 50 centimeter diep (ook wel categorie A-baden genoemd). Er wordt daarbij onderscheid gemaakt tussen de leidingwaterinstallatie (douches) en de zwembadinstallatie (bassins, whirlpools, glijbanen, spuitfiguren).Zwembaden in de privésfeer (zoals badjes bij mensen in de tuin) vallen er niet onder.
10
even
10
overige-bedrijven-en-instellingen

Overige bedrijven en instellingen

Hieronder vallen alle locaties die niet onder één van de bovengenoemde locaties vallen.
11
odd
11
kampeerterreinen

Kampeerterreinen

Volgens de wet zijn dit plaatsen waar gelegenheid is voor het plaatsen van tenten, caravans, kampeerauto's of andere voertuigen waarin men de nacht kan doorbrengen.
12
even
12
grote-evenementen-en-overige-situaties

Grote evenementen en overige situaties

Er zijn soms situaties waarbij sprake is van een of meer aerosolvormende watervoerende installaties, die niet of nauwelijks kunnen worden gereguleerd op basis van de specifieke wetgeving, genoemd onder 'Regelgeving'. Te denken is bijvoorbeeld aan aerosolvormende installaties op een groot evenement (zoals een popconcert of Jamboree van de Scouting), een fontein in de openbare ruimte waarbij er geen sprake is van een werkgever-werknemersrelatie, een interactieve waterspeelplaats zonder bassin (ook wel spray park genoemd), of een mobiele natte koeltoren die geen inrichting is in de zin van de Wet milieubeheer.

Installaties

Leidingwaterinstallaties

13
13
leidingwaterinstallaties
Leidingwater is bestemd om te drinken, om mee te koken, te douchen of af te wassen. Niet alleen in woningen maar ook in bedrijven. Het betreft zowel de installatie voor (koud) drinkwater, als die voor warm tapwater.

Natte koeltorens

14
14
natte-koeltorens
Dit zijn installaties die worden gebruikt voor het afvoeren van overtollige warmte uit productieprocessen en gebouwen door middel van het vernevelen van water in een open constructie Natte koeltorens worden voor procesdoeleinden gebruikt (bijvoorbeeld bij energiecentrales of in de chemische industrie) of voor comfortdoeleinden (airconditioning). Natte koeltorens kunnen heel groot en opvallend zijn, maar ook klein en vrijwel onzichtbaar.

Overige installaties voor bedrijfsprocessen

15
15
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
Het betreft watervoerende installaties anders dan natte koeltorens, die in het kader van een bedrijfsproces worden toegepast en waarbij aerosolen kunnen vrijkomen. Dit zijn zeer uiteenlopende installaties zoals installaties voor luchtbevochtiging, brandblusinstallaties, nooddouches, oogdouches, spoel- en wasmachines, beregeningsinstallaties, gaswasinstallaties, klimaatbeheersingsruimtes, riool-waterzuiveringsinstallaties, afvalwaterzuiveringsinstallaties, fonteinen en andere waterobjecten die bij het bedrijf horen, autowasinstallaties en watersystemen bij tandartsen.

Zwembadinstallaties

16
16
zwembadinstallaties
Hierbij gaat het om de installatie die het bassin en de daarbij horende voorzieningen (whirlpools, voetenbaden, fonteinen, waterglijbanen) van water voorziet.

Alle aërosolvormende installaties

17
17
alle-aerosolvormende-installaties
Hier gaat het om alle watervoerende installaties die aerosolen (zeer kleine waterdruppeltjes) produceren, bijvoorbeeld: douches, luchtbevochtiging, natte koeltorens, whirlpools en fonteinen.

Regelgeving

drinkwaterbesluit

Drinkwaterbesluit hoofdstuk 4

Hoofdstuk 4 van het Drinkwaterbesluit bepaalt dat de eigenaren/ beheerders van sommige leidingwaterinstallaties een risicoanalyse voor legionellabesmetting moeten uitvoeren. Bij de vorming van aerosolen moeten ze een beheersplan opstellen en uitvoeren, een logboek bijhouden en periodiek het water analyseren op legionellabacteriën. Deze regelgeving is van toepassing op de eerste acht locaties uit het stroomschema Regelgeving en toezichthouders.

Meer informatie:
  • Tekst van de Drinkwaterwet en het Drinkwaterbesluit.
  • Hoofdstuk 4 Drinkwaterbesluit inclusief toelichting (Staatsblad 2011, 293) en Regeling legionellapreventie in drinkwater en warm tapwater inclusief toelichting (Staatscourant 2011, nr. 10828).
  • Informatieblad "Legionella - uw zorg": Download hier
  • Antwoorden op vragen bij de uitvoering van Hoofdstuk 4 Drinkwaterbesluit: www.legionellavraagbaak.nl
  • Handleiding Legionellapreventie in leidingwater, ISSO-publicatie 55.1: Hier te bestellen
  • Handleiding Alternatieve technieken voor Legionellapreventie in collectieve leidingwaterinstallaties, ISSO-publicatie 55.4: Hier te bestellen
drinkwaterwet-zorgplicht

Drinkwaterwet art. 21 lid 1 (zorgplicht)

De Drinkwaterwet formuleert in algemene termen de plicht om te zorgen voor deugdelijk leidingwater. Dit is van toepassing op "boorplatforms en verwante inrichtingen" en de categorie "overige bedrijven en instellingen".

Meer informatie:
activiteitenbesluit-en-regeling

Activiteitenbesluit en regelgeving art. 3.16a en 3.16b

In het op de Wet milieubeheer gebaseerde Activiteitenbesluit (officieel aangeduid als Besluit algemene regels voor inrichtingen milieubeheer, Barim) zijn in artikel 3.16a en 3.16b specifieke voorschriften opgenomen voor natte koeltorens, evenals in artikel 3.16a van de Activiteitenregeling. Er moet een risicoanalyse worden uitgevoerd, een beheersplan opgesteld en er moeten maatregelen worden genomen om het risico van besmetting van personen met legionellabacteriën te beheersen. Voor de uitvoering van de voorschriften wordt in de toelichting verwezen naar AI-blad 32 dat praktische informatie bevat over het beheersen van legionellarisico's.

Meer informatie:
besluit-hygiene-en-veiligheid-badinrichtingen-en-zwemgelegenheden

Besluit hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden art. 2a-2d

Dit besluit (afgekort tot Bhvbz) geeft voorschriften om legionella in (zwem)badwater te voorkomen. Zo moet de eigenaar/beheerder van een zwembad of bubbelbad (oppervlakte van 2 m2 of meer en dieper dan 50 cm) waarbij aerosolen kunnen vrijkomen, het zwemwater voldoende desinfecteren, een risicoanalyse uitvoeren en zonodig een beheersplan opstellen.Indien het bad kleiner of ondieper is dan hiervoor vermeld, maar deel uitmaakt van een inrichting met een bad dat wél aan het minimum-formaat voldoet, gelden deze eisen ook voor het kleinere bad.

Meer informatie:
arbowet-en-arbobesluit

Arbowet art. 5 en Arbobesluit art. 4.85, 4.87a en 4.87b

De Arbeidsomstandighedenwet (ofwel Arbowet) en de daarop gebaseerde regelgeving bevatten voorschriften die de veiligheid en gezondheid op de werkvloer moeten waarborgen. Waterinstallaties die gebruikt worden in bedrijfsprocessen vallen vanuit die invalshoek onder deze wetgeving. Artikel 5 van de Arbowet verplicht bedrijven tot het maken van een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E). Het Arbeidsomstandighedenbesluit (ofwel Arbobesluit) geeft nadere voorschriften voor deze RI&E (artikel 4.85) en verplicht verder tot het nemen van doeltreffende beheersmaatregelen om blootstelling aan biologische agentia te voorkomen (artikel 4.87a en 4.87b). Legionellabacteriën zijn biologische agentia.Wat bij het nemen van beheersmaatregelen specifiek moet worden verstaan onder 'doeltreffend' is situatieafhankelijk. Bij het bepalen van de te nemen maatregelen baseert de werkgever zich op de stand van de techniek en past hij bronbeleid toe. In de praktijk komt het er op neer dat de werkgever moet beschikken over een legionellabeheersplan, als onderdeel van zijn RI&E. Het Arbo-informatieblad AI-32 biedt nadere praktische informatie.Werkgevers kunnen zich bij het maken en uitvoeren van de RI&E laten bijstaan door een deskundige of een arbodienst (artikel 14 Arbowet). Op brancheniveau hebben werkgevers en werknemers de mogelijkheid om met elkaar overeen te komen welke beheersmaatregelen noodzakelijk zijn om blootstelling aan legionella te voorkomen en deze vast te leggen in een zogeheten Arbocatalogus.

Meer informatie:
publiekelijke-gezondheid-en-gemeentewet

Wet publieke gezondheid art. 2 lid 2 onder f en Gemeentewet art. 149

Volgens de Wet publieke gezondheid moet het college van burgemeester en wethouders onder meer zorgen voor het bevorderen van de technische hygiënezorg. Volgens het Besluit publieke gezondheid (art. 2 lid 4) houdt dit in ieder geval in dat de gemeente een lijst moet bijhouden van locaties en situaties waar een verhoogd risico bestaat op verspreiding van pathogene microorganismen, zoals legionellabacteriën. Daarbij hoort ook de advisering van degene die voor de locatie of situatie verantwoordelijkheid draagt, teneinde het risico te beperken. Tevens moeten ongewenste situaties gesignaleerd worden.De gemeente moet zich ervan vergewissen dat bedrijven passende maatregelen nemen. Indien nodig kan de gemeente een en ander regelen in de gemeentelijke verordening (ook wel APV genoemd), op basis van art. 149 van de Gemeentewet. De GGD'en hebben hierbij een adviserende rol.Op deze wijze vormen de Wet publieke gezondheid en de Gemeentewet als het ware een vangnet voor situaties die niet gereguleerd zijn op grond van de hierboven genoemde wetten.

Meer informatie:

Toezichthouders

inspectie-leefomgeving

Inspectie Leefomgeving en Transport (en drinkwaterbedrijf)

Is de leidingwaterinstallatie aangesloten op het net van een drinkwaterbedrijf, dan houdt de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) samen met het drinkwaterbedrijf toezicht op de legionellapreventie. De drinkwaterbedrijven voeren ter plekke controles uit; waar nodig schakelen ze de ILT in voor de handhaving. Zijn de installaties niet aangesloten op het net van een drinkwaterbedrijf, dan houdt de ILT zelfstandig toezicht. Daarnaast is de ILT voor zo'n 150 defensielocaties de toezichthouder op een aantal voorschriften van het Activiteitenbesluit en de Activiteitenregeling, waaronder die met betrekking tot natte koeltorens. De aanwijzing van deze locaties is te vinden in Bijlage I, onderdeel C, onder categorie 29 van het Besluit omgevingsrecht. De ILT houdt ook toezicht op zeeschepen, visserijschepen en vliegtuigen.

Meer informatie:
staatstoezicht

Staatstoezicht op de Mijnen

Het Staatstoezicht op de Mijnen houdt hier toezicht op de plicht van de eigenaar van een boorplatform om te zorgen voor deugdelijk drinkwater. Dit Staatstoezicht houdt óók toezicht op de naleving van de Arbeidsomstandighedenwet (zie 'Natte koeltorens' en 'Overige installaties voor bedrijfsprocessen') op boorplatforms. Zo moeten werkgevers in het verplichte Veiligheids- en Gezondheidsdocument (V &G document) beheersmaatregelen tegen legionella opnemen. Het Staatstoezicht toetst de ingediende V&G documenten en ziet toe op uitvoering van de beheersmaatregelen. Dit doet zij via inspecties en na klachten, ongevallen of voorvallen.

Meer informatie:
inspectie-szw

Inspectie SZW en Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit

De Inspectie SZW ziet erop toe dat bedrijven de verplichtingen uit de Arbowet en daarop gebaseerde regelgeving naleven (ook op binnenvaartschepen). Voor legionella betekent dit dat bij een inspectie wordt nagegaan of de bedrijven de risico's goed in beeld hebben en voldoende maatregelen treffen om te voorkomen dat werknemers worden blootgesteld aan legionellabacteriën. Op brancheniveau kunnen werkgevers en werknemers onderling afspraken maken over de manier waarop ze aan de doelvoorschriften uit de Arbowetgeving voldoen. Die afspraken kunnen ze opnemen in een Arbocatalogus. In zo een catalogus kan bijvoorbeld staan dat men zich houdt aan een bepaalde ISO-richtlijn. De Inspectie SZW toetst de Arbocatalogus om na te gaan of in voldoende mate invulling wordt gegeven aan de doelvoorschriften van de Arbowetgeving. Tenslotte moeten de werknemers weten bij welke werkzaamheden ze met legionella in aanraking kunnen komen, wat de risico's daarvan zijn en hoe zij de benodigde beheersmaatregelen kunnen nemen. De werkgever is verantwoordelijk voor voorlichting, onderricht en intern toezicht op het toepassen van de beheersmaatregelen. Loopt het publiek door water in bedrijfsprocessen een hoger risico dan de werknemers (vaak omdat er meer publiek is dan werknemers), dan ziet de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) toe op de naleving van de artikelen 4.87a en 4.87b van het Arbobesluit. In de praktijk zal het vooral gaan om winkelcentra, horeca, tuincentra, sanitairzaken en diverse speciaalzaken, waaronder camping- en outdoorshops.

Meer informatie:
provincie

Provincie

De provincie houdt toezicht op de hygiëne en veiligheid van badinrichtingen, op grond van de Whvbz. Tevens is de provincie in een beperkt aantal gevallen toezichthouder voor natte koeltorens, op grond van het Activiteitenbesluit en de Activiteitenregeling.

Meer informatie:
gemeente

Gemeente

De gemeente is voor het gros van de situaties toezichthouder voor het Activiteitenbesluit en de Activiteitenregeling.Tevens gaan gemeenten op grond van de Wet publieke gezondheid na welke situaties (grote evenementen, maar bijvoorbeeld ook mobiele natte koeltorens en fonteinen in de openbare ruimte) een verhoogd risico op verspreiding van legionellabacteriën geven. Zij brengen advies uit om die risico's te beperken en stellen waar nodig voorschriften vast in de gemeentelijke verordening. De Inspectie voor de Gezondheidszorg ziet erop toe dat de gemeenten deze taak goed uitvoeren. De Inspectie betrekt dit onderdeel bij het algemeen toezicht op de GGD'en.

Meer informatie:
13
Leidingwaterinstallaties
leidingwaterinstallaties
inspectie-leefomgeving
14
Natte koeltorens
natte-koeltorens
gemeente
inspectie-szw
15
Overige installaties voor bedrijfsprocessen
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
inspectie-szw
16
Zwembadinstallaties
zwembadinstallaties
provincie
13
Leidingwaterinstallaties
leidingwaterinstallaties
inspectie-leefomgeving
14
Natte koeltorens
natte-koeltorens
gemeente
inspectie-szw
15
Overige installaties voor bedrijfsprocessen
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
inspectie-szw
16
Zwembadinstallaties
zwembadinstallaties
provincie
13
Leidingwaterinstallaties
leidingwaterinstallaties
inspectie-leefomgeving
14
Natte koeltorens
natte-koeltorens
gemeente
inspectie-szw
15
Overige installaties voor bedrijfsprocessen
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
inspectie-szw
16
Zwembadinstallaties
zwembadinstallaties
provincie
13
Leidingwaterinstallaties
leidingwaterinstallaties
inspectie-leefomgeving
14
Natte koeltorens
natte-koeltorens
gemeente
inspectie-szw
15
Overige installaties voor bedrijfsprocessen
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
inspectie-szw
16
Zwembadinstallaties
zwembadinstallaties
provincie
13
Leidingwaterinstallaties
leidingwaterinstallaties
inspectie-leefomgeving
14
Natte koeltorens
natte-koeltorens
gemeente
inspectie-szw
15
Overige installaties voor bedrijfsprocessen
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
inspectie-szw
16
Zwembadinstallaties
zwembadinstallaties
provincie
13
Leidingwaterinstallaties
leidingwaterinstallaties
inspectie-leefomgeving
14
Natte koeltorens
natte-koeltorens
gemeente
inspectie-szw
15
Overige installaties voor bedrijfsprocessen
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
inspectie-szw
16
Zwembadinstallaties
zwembadinstallaties
provincie
13
Leidingwaterinstallaties
leidingwaterinstallaties
inspectie-leefomgeving
14
Natte koeltorens
natte-koeltorens
gemeente
inspectie-szw
15
Overige installaties voor bedrijfsprocessen
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
inspectie-szw
16
Zwembadinstallaties
zwembadinstallaties
provincie
13
Leidingwaterinstallaties
leidingwaterinstallaties
inspectie-leefomgeving
14
Natte koeltorens
natte-koeltorens
gemeente
inspectie-szw
15
Overige installaties voor bedrijfsprocessen
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
inspectie-szw
16
Zwembadinstallaties
zwembadinstallaties
provincie
13
Leidingwaterinstallaties
leidingwaterinstallaties
staatstoezicht
15
Overige installaties voor bedrijfsprocessen
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
staatstoezicht
13
Leidingwaterinstallaties
leidingwaterinstallaties
inspectie-leefomgeving
inspectie-szw
15
Overige installaties voor bedrijfsprocessen
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
inspectie-leefomgeving
inspectie-szw
16
Zwembadinstallaties
zwembadinstallaties
inspectie-leefomgeving
inspectie-szw
13
Leidingwaterinstallaties
leidingwaterinstallaties
inspectie-leefomgeving
14
Natte koeltorens
natte-koeltorens
inspectie-leefomgeving
provincie
gemeente
inspectie-szw
15
Overige installaties voor bedrijfsprocessen
overige-installaties-voor-bedrijfsprocessen
inspectie-szw
16
Zwembadinstallaties
zwembadinstallaties
provincie
17
Alle aërosolvormende installaties
alle-aerosolvormende-installaties
gemeente

Strengere regels voor risicolocaties

Voor een aantal bedrijven en instellingen gelden strenge regels voor legionellapreventie. Bijvoorbeeld voor plaatsen waar veel mensen komen, of waar mensen komen met minder weerstand.

Voorbeelden van deze risicolocaties zijn ziekenhuizen en verzorgingshuizen. Maar ook voor hotels, campings en truckstops met een openbare douche zijn regels. Dit zijn instellingen waar mensen een groot risico lopen om besmet te raken met legionella.

De eigenaren van deze instellingen moeten maatregelen nemen om legionella te voorkomen. Zij moeten bijvoorbeeld uitzoeken waar de legionellabacteriën kunnen groeien in de waterleiding.

Legionellabacterie in natte koeltorens

Voor de afkoeling van een gebouw of een industrieel proces wordt vaak een natte koeltoren gebruikt. De koeltoren vernevelt water, dat zich als een lichte mist verspreidt. Via de waternevel kunnen legionellabacteriën zich tot wel 10 kilometer verspreiden door de lucht. Juist bij inademing kunnen legionellabacteriën gevaarlijk zijn.

Elke gemeente is verplicht om natte koeltorens te inventariseren en registreren. En eigenaren van natte koeltorens die na 1 januari 2010 zijn geplaatst, zijn verplicht om die te melden. Nog niet alle koeltorens zijn bekend. Daarom wordt iedereen gevraagd koeltorens te melden. Alle bekende koeltorens staan op de Koeltorenkaart van de Atlas Leefomgeving.

Legionella in zwembaden, sauna’s en whirpools

Zwembaden, sauna's en whirlpools moeten een risicoanalyse en een beheersplan laten opstellen door een gecertificeerd bedrijf. Hierin staat welke maatregelen nodig zijn om de kans op besmetting zo klein mogelijk te houden. In de risicoanalyse staat op welke plekken in de waterleiding de legionellabacterie kan groeien. Bedrijven moeten het water op deze plekken elk half jaar op legionella controleren.

Legionella en evenementen

De organisator van een evenement heeft een vergunning nodig van de gemeente. Dit staat in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) van de gemeente. Gemeenten moeten bij de vergunningverlening goed letten op het gebruik van waterattracties of andere installaties die water vernevelen.