Weblogberichten

Energiebesparing in de Gaasperdammertunnel: 'Ga met elkaar het gesprek aan.'

In een tunnel staat dag en nacht het licht aan. Dat levert een forse energierekening op, die in een DBFM-contract moet worden betaald door de opdrachtnemer. Niet zo gek dus dat aannemerscombinatie IXAS met een energiebesparend plan kwam voor de verlichting in de Gaasperdammertunnel: licht gekleurd asfalt. Maar innovatie binnen een DBFM-contract is niet altijd even makkelijk. Joop van der Velden van Rijkswaterstaat vertelt hoe het speciale asfalt er tóch kwam.

Man met witte bouwhelm op en oranje veiligheidsjas aan staat in een lege, verlichte snelwegtunnel.

Joop van der Velden (1970, HTS civiele techniek) is technisch manager van het SAA-project A9-Gaasperdammerweg namens Rijkswaterstaat. Rijkswaterstaat is de opdrachtgever van dit DBFM-contract.

Van der Velden: 'Onze opdrachtnemer heeft 20 jaar lang het onderhoud van de tunnel in zijn takenpakket. En hij betaalt dus ook gedurende 20 jaar de stroomrekening. Om te beginnen heeft de aannemer gekozen voor ledverlichting, dat al een flinke besparing oplevert. Daarnaast had de aannemer een plan voor licht gekleurd asfalt: dat reflecteert beter, en dan heb je dus minder verlichting nodig: minder lampen, minder armaturen, een minder zwaar energiesysteem, enzovoorts.

Dat klonk allemaal heel positief, tot er binnen de aannemerscombinatie wat twijfel ontstond over dat nieuwe asfalt. De vinding was op zich niet nieuw, maar hij was eigenlijk nog nooit in een tunnel toegepast. Zou dit wel net zo lang meegaan als gewoon asfalt? Het contract was namelijk zo gepland dat er binnen de looptijd van 20 jaar éénmaal opnieuw geasfalteerd moest worden. Zou het asfalt korter meegaan, dan zou een tweede keer opnieuw asfalteren nodig zijn. Dat was voor de aannemerscombinatie een groot risico. Die betaalt namelijk niet alleen de kosten van de aanleg van het nieuwe asfalt, maar hij levert ook in op zijn beschikbaarheidsvergoeding: tijdens zo’n operatie moet de weg namelijk afgesloten worden.'

Kennis opdoen

Van der Velden: 'Omdat Rijkswaterstaat duurzaamheid hoog in het vaandel heeft staan, zijn we er toch mee aan de slag gegaan. Rijkswaterstaat wilde graag kennis opdoen over dit type asfalt, dus hebben wij besloten samen met de aannemer een onderzoek te starten, en de kosten van het onderzoek te delen. Dat had 2 grote voordelen. Door gezamenlijk het onderzoek te betalen kregen wij ook het intellectueel eigendom van de resultaten, waardoor wij de opgedane kennis breder kunnen inzetten dan alleen voor de A9. Ander voordeel is dat we ook de onderzoeksvragen en de onderzoeksopzet mede konden bepalen, zodat we niet achteraf zouden zeggen "Hadden jullie dit maar onderzocht, of dat maar bekeken". Dus hebben we alle deskundigen bij elkaar gezet, en iedereen vooraf zijn vragen laten indienen.

De aannemer heeft in de tunnel 3 proefvakken van 100 meter aangelegd. Vervolgens hebben we de stroefheid gemeten, de remvertraging, de reflectiewaarde van het asfalt, de reflectie van het asfalt ten opzichte van de wanden, en het wegbeeld. En op ons aandringen is ook de wegbelijning op de proefvakken getrokken, om te kunnen zien of het contrast tussen het lichtgekleurde asfalt en de wegmarkering wel groot genoeg blijft. We hebben een verouderingsproces gesimuleerd door met diamantschuren de bovenkant van het asfalt te bewerken en daarna de metingen herhaald. De uiteindelijke uitkomsten waren positief.'

Close-upfoto van het asfalt in een verlichte, lege snelwegtunnel. Tussen het donkergrijze asfalt zitten lichtgrijze steentjes.

Het nieuwe asfalt in de Gaasperdammertunnel. Joop van der Velden: "Sommige bezoekers denken dat het hier gehageld heeft, maar dat is ons lichtgekleurde asfalt."

Goed nadenken over rol

'Binnen Rijkswaterstaat ontstond veel enthousiasme voor dit onderzoek. Op zo’n moment moet je goed nadenken wat je rol is binnen het DBFM-contract. Je kunt niet tegen de aannemer zeggen: "Dit asfalt willen wij graag hebben, leg het er maar op". Want als het misgaat, loop je het risico dat je teveel op de stoel van opdrachtnemer bent gaan zitten. Dus hebben we vanuit Rijkswaterstaat een aantal keer benadrukt dat we samen het onderzoek doen, maar dat de uiteindelijke keuze aan de aannemerscombinatie is. Daar wilden wij ons niet in mengen. Uiteindelijk koos IXAS ervoor om het lichtgekleurde asfalt wel degelijk aan te leggen. Natuurlijk is Rijkswaterstaat blij met die uitkomst.'

Innovatie binnen een DBFM-contract

Van der Velden: 'In principe had IXAS dit probleem binnenskamers kunnen houden. Dat ze het vraagstuk met ons gedeeld hebben, heb ik gezien als een hulpvraag. We hebben een goede verstandhouding met onze opdrachtnemer. We zijn open en transparant naar elkaar. Het is een innovatie waarvan zij weten dat Rijkswaterstaat ermee bezig is. En inderdaad: ik word nu benaderd door projectteams van andere tunnels met vragen over dit type asfalt. Maar in eerste instantie is er intern bij Rijkswaterstaat wel wat discussie geweest over de vraag of we ons hierin moesten mengen.

Kan je innovaties toepassen binnen een DBFM-contract? Aan de ene kant vraagt een DBFM-contract een opdrachtnemer juist om met slimme oplossingen te komen en daarmee tot innovaties. Dit heeft onze opdrachtnemer ook op diverse punten gedaan. Aan de andere kant vraagt een DBFM-contract aan een opdrachtnemer ook om goed na te denken over de risico’s ten aanzien van de betrouwbaarheid van te leveren prestaties. Met name innovaties die direct die prestaties kunnen raken, kunnen niet zomaar worden toegepast zonder voldoende risico-inschatting.

Als een probeersel niet goed blijkt uit te pakken en daardoor de gevraagde prestaties niet worden gehaald, kan daardoor de beschikbaarheid worden geraakt, waardoor de beschikbaarheidsvergoeding omlaag gaat. Dit risico kan een opdrachtnemer weerhouden om iets uit te proberen. Er wordt dan wel gezegd: "Kunnen we dan niet voor dat ene stukje een uitzondering maken op de beschikbaarheidsvergoeding?" Maar dat gaat niet binnen een dergelijk contract.

Door mee te werken aan het onderzoek hebben wij onze opdrachtnemer juist geholpen bij het maken van een goede risico-inschatting. Dat de opdrachtnemer vervolgens een goede afweging maakt waarbij de prestaties bovenaan staan, is precies wat we willen binnen een DBFM-contract. We hebben niks aan een innovatief asfalt waar auto’s op uitglijden of de weg onnodig dicht moet.

Wat ik zou willen zeggen tegen andere mensen die met een DBFM-contract werken en willen innoveren, is: ga echt met elkaar het gesprek aan. Ga kijken of je iets met elkaar kunt afspreken. Steek wat meer tijd of geld in iets vooraf testen of uitproberen, zodat een juiste risico-inschatting gemaakt kan worden, voordat er daadwerkelijk gebruik van gemaakt wordt. Het risico als het eenmaal in gebruik is genomen, ligt altijd bij de opdrachtnemer. Dat nodigt niet altijd uit tot innovatie, terwijl iedereen de voordelen daarvan ziet. Dit lichtgekleurde asfalt laat zien dat innovatie wel kán, als iedereen het wil.'

Foto toont 3 kokervormige uitgeboorde stukken asfalt.

Boorkernen uit de proefvakken in de Gaasperdammertunnel

Lichtgekleurder asfalt, hoe werkt dat?

Op de foto hierboven zijn 3 boorkernen te zien, afkomstig uit de 3 proefvakken die aangelegd zijn in de Gaasperdammertunnel.

  1. Normaal asfalt (links)

    De bovenkant hiervan is vrij zwart, reflecteert minder en vraagt dus om intensievere verlichting.
  2. Normaal asfalt, afgestrooid met witte steentjes (midden)

    Direct nadat het asfalt is aangebracht wordt het warme asfalt afgestrooid met kleine witte vuursteentjes uit Denemarken, die het licht reflecteren. Vervolgens worden de steentjes tijdens het walsen in het oppervlak van het asfalt gedrukt. Het resultaat is een wat lichter gekleurd asfalt, dat met minder verlichting toekan. Echter, op het moment dat er verkeer overheen gaat rijden, slijt de bovenste laag eraf en verdwijnen ook de witte steentjes.
  3. Lichter asfalt, afgestrooid met witte steentjes (rechts)

    De keuze is uiteindelijk op deze derde variant gevallen. Die is, net als variant 2, afgestrooid met witte vuursteentjes, maar in het asfalt zelf zitten ook wittere stenen. Ongeveer 25% van de steenslag is vervangen door witte steenslag (anorthosiet), uit een speciale groeve in Noorwegen, die het licht beter reflecteert dan gewone steenslag. Hierbij komt de witte laag dus niet alleen van het afstrooien, maar ook van de witte steenslag in het asfalt. Deze witte steenslag gaat zijn werk doen zodra het bovenste laagje van het asfalt wordt afgereden. Het strooimengsel is daarbij óók nog nodig, omdat direct na aanleg de bovenste laag van asfalt altijd vrij zwart is. Het lichtgekleurd asfalt in de Gaasperdammertunnel zorgt voor een energiebesparing van ongeveer 20% à 30%.

Meer weten?

De verbreding van de A9 Holendrecht – Diemen (Gaasperdammerweg) maakt deel uit van de weguitbreiding Schiphol-Amsterdam-Almere (SAA). Het online bezoekerscentrum van Rijkswaterstaat heeft meer informatie over de tunnel en het overkoepelende project.