Dual-use goederen

Koolstofgarens zijn een populair middel om tennisrackets en golfclubs te versterken. Maar dezelfde garens worden ook gebruikt in ultracentrifuges waarmee uranium kan worden verrijkt voor kernwapens. Daarmee zijn koolstofgarens dual-use goederen, ook wel bekend als goederen voor tweeërlei gebruik. Dual-use goederen zijn goederen die zowel een civiele als een militaire toepassing kunnen krijgen.

Strenge regels voor export en doorvoer

Vanwege de internationale veiligheid gelden strenge regels voor de export en doorvoer van dual-use goederen. Deze zijn gebaseerd op de Europese dual-use verordening. Voor export naar landen buiten de Europese Unie (EU) heeft een bedrijf een vergunning nodig.

Dit moet voorkomen dat dit soort goederen na de export terechtkomen in wapens, of in machines om wapens te maken. De controle richt zich onder meer op producten die worden gebruikt voor de ontwikkeling en productie van massavernietigingswapens (kernwapens, chemische strijdgassen of biologische wapens) en raketten om zulke wapens naar een doel te leiden.

Ook producten die voor militaire doelen worden gebruikt, controleert de overheid zorgvuldig. Een voorbeeld hiervan is een beeldversterkerbuis. Deze buis zit in beveiligingscamera's, maar ook in militaire nachtzichtapparatuur.

Goederenlijst

Voor de exportcontroles hanteert de Nederlandse overheid de Europese lijst voor dual-use goederen. Als bedrijven goederen willen exporteren die op de lijst staan, moeten zij daarvoor een vergunning aanvragen. Net zoals bij militaire goederen.

De lijst met dual-use goederen is ingedeeld in 10 categorieën:

• nucleaire goederen (0);
• materialen, chemicaliën, micro-organismen, toxines (1);
• materiaalbewerking (2);
• elektronica (3);
• computers (4);
• telecommunicatie en informatiebeveiliging (5);
• sensoren en lasers (6);
• navigatie en vliegtuigelektronica (7);
• zeewezen en schepen (8);
• ruimtevaart en voortstuwing (9).

De lijst is samengesteld op basis van afspraken van internationale exportcontroleregimes en geldt in alle lidstaten van de EU. Regimes voor de controle op export van goederen voor massavernietigingswapens zijn de Nuclear Suppliers Group (NSG), de Australia Group (AG), en het Missile Technology Control Regime (MTCR).

Het exportcontroleregime voor conventionele dual-use goederen en militaire goederen is het Wassenaar Arrangement (WA). Dit regime kent 2 lijsten:

• Een lijst van militaire goederen, de Munitions List, met bijvoorbeeld tanks of fregatten.
• Een lijst van dual-use goederen die gebruikt kunnen worden voor de ontwikkeling en productie van conventionele wapens. Bijvoorbeeld beeldversterkerbuizen voor militaire nachtzichtapparatuur die het leger kan gebruiken. 

Risicoanalyses dual-use goederen

Het hele exportcontrolesysteem is gebaseerd op risicoanalyses. Een bedrijf dat dual-use goederen wil uitvoeren, moet vooraf precies opgeven waar de producten terechtkomen en waarvoor ze worden gebruikt.

De overheid controleert de combinatie van goederen, eindgebruiker en opgegeven eindgebruik. De overheid beoordeelt ook het risico dat de goederen via een omleidingroute alsnog verkeerd terecht komen. Er wordt nagegaan of er genoeg waarborgen zijn dat de goederen niet voor ongewenste doelen worden gebruikt.

In principe geldt: hoe minder zekerheid dat de goederen níet voor de ontwikkeling van massavernietigingswapens worden gebruikt, hoe kleiner de kans op een uitvoervergunning.

Wanneer de goederen bestemd zijn voor militair gebruik, controleert de overheid of dit gebruik verantwoord is. Als dat niet zo is, dan krijgt het bedrijf geen toestemming.

Ad hoc-vergunningplicht (catch-all beschikking)

Doorgaans hebben ondernemers een vergunning nodig voor de uitvoer van goederen die voorkomen op de goederenlijst van de dual-use verordening.

Daarnaast heeft de overheid de mogelijkheid om een vergunningplicht op te leggen voor goederen die in principe niet vergunningplichtig zijn. Dat kan bijvoorbeeld als het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) aanwijzingen heeft dat de goederen bestemd (kunnen) zijn voor massavernietigingswapens of hun raketten. Ook gebeurt het als de goederen mogelijk een militair eindgebruik krijgen in een land waarvoor een wapenembargo geldt.

EL&I zal de exporteur in zo'n geval eerst telefonisch en dan per aangetekende brief inlichten over de opgelegde vergunningplicht. Dat betekent dat de geplande uitvoer alleen mag doorgaan nadat de exporteur een uitvoervergunning heeft aangevraagd en gekregen.

Controle vooraf en achteraf

De nadruk ligt bij de controle vooraf. Als producten eenmaal zijn geleverd, is het een stuk moeilijker ze te blijven volgen. Alleen voor de meest risicovolle dual-use goederen zijn er controles achteraf. Dit geldt bijvoorbeeld voor nucleair materiaal (zoals verrijkt uranium). Een grote internationale organisatie als het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA) voert deze controles uit.

Inlichtingen van AIVD en MIVD

EL&I kan bij het beoordelen van dual-use-aanvragen de informatie van inlichtingendiensten gebruiken. De Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) kan bijvoorbeeld inlichtingen geven over raketten of de werking van bepaalde goederen. De hulp van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) wordt onder meer ingeroepen voor informatie over eerdere pogingen van de eindgebruiker om aan de goederen te komen.

Daarnaast gebruikt de overheid informatie die tussen de partners in de exportcontroleregimes wordt uitgewisseld. Om de algemene situatie in het land te beoordelen, wordt de landenkennis van het ministerie van Buitenlandse Zaken gebruikt. Er worden dus verschillende informatiebronnen geraadpleegd om vergunningenaanvragen te beoordelen.

Controle ook in belang van bedrijven

De controle van dual-use goederen is ook in het belang van de bedrijven zelf. Door de regels te volgen, voorkomt een bedrijf dat zijn goederen onbedoeld in verkeerde handen terechtkomen of zijn dienstverlening aan ongewenste doeleinden bijdraagt. Dit kan grote gevolgen hebben. Denk daarbij aan een strafzaak of een boycot van het bedrijf door andere landen. 

Strategische diensten

Sinds 1 januari 2012 gelden aanvullende regels voor dienstverlening die verband houdt met de uitvoer van dual-use goederen. Het is verboden technische bijstand te verlenen als die hulp ten goede komt aan de ontwikkeling van een massavernietigingswapen.

De grootste verandering is dat tussenhandelaars in dual-use goederen voortaan zijn gebonden aan een mededelingsplicht (binnen 6 maanden na inwerkingtreding van de wet). Bij transacties voor gevoelige goederen of die voor gevoelige bestemmingen zijn bedoeld, geldt zelfs de verplichting tot mededelen per transactie.

Vrij verkeer van goederen in de EU

De meeste dual-use goederen worden gebruikt in consumentengoederen. Bijvoorbeeld chemische stoffen voor medicijnen en chips voor computers. Bedrijven die dit soort producten verkopen binnen de EU, hoeven daarvoor geen vergunning aan te vragen. De goederen worden gerekend tot het 'vrije verkeer van goederen'.

Bedrijven moeten wel op handelsdocumenten, zoals offertes en facturen, vermelden dat de goederen vergunningplichtig zijn bij export uit de EU.

Verder mogen de goederen geen risico vormen voor de volksgezondheid, veiligheid of het milieu van Europese landen. Zeer gevoelige goederen zoals splijtstoffen en raketmotoren vallen daarom niet onder het vrije verkeer van goederen.

Een lijst van goederen waarvoor wel een vergunning nodig is voor handel binnen de EU, staat in bijlage 4 van de Dual-use verordening.

Delen op: Twitter, Hyves, Facebook of LinkedIn