Markt en overheid

Overheden gaan regelmatig de concurrentie aan met bedrijven door het verrichten van economische activiteiten. Bijvoorbeeld door stadswachten die bedrijventerreinen gaan beveiligen. Om concurrentievervalsing te voorkomen, moeten overheden zich aan regels houden. Nu zijn er alleen interne instructies voor de rijksoverheid, maar in de loop van 2012 moeten alle overheden aan wettelijke regels voldoen.

Voorkomen van concurrentievervalsing

De nieuwe wetgeving bevat vier gedragsregels. Deze gaan gelden voor alle overheden: het rijk, de provincies, de gemeenten en de zelfstandige bestuursorganen (zbo’s) zoals bijvoorbeeld de Sociale Verzekeringsbank. De gedragsregels zijn:

  • Kostendoorberekening: overheden moeten ten minste alle integrale kosten van een economische activiteit doorberekenen in de verkoopprijs. Zo moet een gemeentelijke plantsoenendienst die ook particuliere tuinen onderhoudt, de kosten van dat particuliere onderhoud volledig in rekening brengen.
  • Bevoordelingsverbod: overheden mogen hun eigen overheidsbedrijven niet bevoordelen boven concurrerende bedrijven. Bijvoorbeeld door het aanbieden van een gunstige financiering.
  • Gegevenshergebruik: overheden mogen de gegevens waar ze over beschikken niet hergebruiken voor andere, economische activiteiten. Dat mag alleen als andere organisaties of bedrijven ook (onder dezelfde voorwaarden) over de gegevens kunnen beschikken. Een gemeente mag bijvoorbeeld de gemeentelijke basisregistratie alleen gebruiken voor het versturen van een commerciële mailing als zij die gegevens onder dezelfde voorwaarden aan derden beschikbaar stelt.
  • Functiescheiding: als een overheid ten aanzien van bepaalde economische activiteiten een bestuurlijke rol heeft en die economische activiteiten ook zelf uitvoert, mogen niet dezelfde personen betrokken zijn bij de bestuurlijke en de economische activiteiten van die organisatie. Zo wordt voorkomen dat de gemeenteambtenaar die aanvragen voor een kapvergunning behandelt, tegelijkertijd ook betrokken is bij het aan particulieren aanbieden van kapwerkzaamheden.

De nieuwe gedragsregels worden opgenomen in de Mededingingswet. De externe link: Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) gaat (ook) toezicht houden op de naleving van de gedragsregels. Ondernemers die van mening zijn dat een overheid zich niet aan de gedragsregels houdt, kunnen, wanneer de nieuwe gedragsregels in werking zijn getreden, bij de NMa een klacht indienen. De NMa kan als gedragsregels zijn overtreden bij beschikking verklaren dat zij een overtreding heeft vastgesteld, of, indien de NMa van oordeel is dat dit niet afdoende is, aan de betrokken overheid een last onder dwangsom opleggen.

Uitzonderingen

De wettelijke gedragsregels gaan gelden voor overheden die zelf, of via hun overheidsbedrijven economische activiteiten verrichten. Wel is er een aantal uitzonderingen, zoals:

  • Activiteiten van scholen en instellingen van openbaar onderwijs en onderzoek en de publieke omroep. Hiervoor gelden sectorspecifieke regels om concurrentievervalsing te voorkomen. Een omroep moet op grond van de Mediawet bijvoorbeeld toestemming hebben van het commissariaat van de Media voordat het een externe link: tijdschrift mag uitbrengen.
  • Activiteiten van sociale werkplaatsen. Deze zijn uitgezonderd van de gedragsregels voor kostendoorberekening en bevoordelingsverbod.
  • Het aanbieden van goederen en diensten tussen overheden voor de uitvoering van een publieke taak. Bijvoorbeeld indien de gemeente gebruikmaakt van een huisdrukkerij van de provincie.
  • Activiteiten waarvoor een steunmaatregel is getroffen waarop de Europese staatssteunregels van toepassing zijn. Bijvoorbeeld indien subsidie wordt gegeven waarvoor de Europese staatssteunmaatregels gelden.
  • Activiteiten die plaatsvinden in het algemeen belang. Of dit het geval is, dient door de overheid zelf (gemotiveerd) te worden vastgesteld.

Regels tot 2012

De wettelijk gedragsregels gaan naar verwachting in de loop van 2012 in. Tot dat moment bestaan voor het rijk (ministeries, diensten, agentschappen, zelfstandige bestuursorganen e.d.) de Aanwijzingen voor het verrichten van marktactiviteiten door de rijksdienst. Voor deze organisaties geldt bijvoorbeeld nu al dat ze alle integrale kosten van economische activiteiten moeten doorberekenen in de verkoopprijs.

Volgens deze Aanwijzingen mag de Rijksoverheid in principe alleen marktactiviteiten ondernemen op basis van een wet. Bijvoorbeeld het CBS dat (onder bepaalde voorwaarden) naast zijn publieke taken, statistische werkzaamheden voor derden mag verrichten op basis van de Wet op het Centraal bureau voor de statistiek. Als de rijksoverheid goederen of diensten levert aan de eigen organisatie is dat geen marktactiviteit. Zo mag een ministerie bijvoorbeeld een restaurant voor het eigen personeel exploiteren.

Klacht indienen over de rijksoverheid

De Aanwijzingen zijn een bindende instructie voor (de onderdelen van) het Rijk, maar burgers en bedrijven kunnen er geen rechten aan ontlenen. Wel is het mogelijk en zinvol om een klacht in te dienen als u meent dat de Rijksoverheid oneerlijk concurreert en niet conform de Aanwijzingen handelt. Zo nodig zal de betreffende minister hierop worden aangesproken. U kunt uw klacht melden bij de organisatie waarmee u problemen heeft. U kunt uw klacht ook neerleggen bij het Centraal Kennis- en Informatiepunt (CKI) van het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Het CKI is dan op de hoogte en kan zo nodig interveniëren.

Vanaf het moment dat de nieuwe gedragsregels in werking treden, kunt u voor vragen en klachten terecht bij de NMa. Tot dat moment kunt u voor verdere informatie over de nieuwe gedragsregels terecht bij het CKI.

Klacht melden bij het CKI

Een klacht melden bij het CKI kan met dit formulier.
Of via de post:
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
Centraal Kennis- en Informatiepunt
T.a.v. mevrouw mr. G.H. van der Kooij en/of de heer mr. F.A. Vreedenburgh
Postbus 20101, 2500 EC Den Haag
Of via de telefoon: (070) 379 6710 / 379 6865
Het CKI legt de klacht voor aan het desbetreffende rijksonderdeel. Dit rijksonderdeel behandelt de klacht, maar het CKI volgt de afwikkeling ervan. Een klacht kan ook anoniem worden ingediend.

Klachten over concurrentie van decentrale overheden

Overheden buiten de Rijksoverheid zoals gemeenten, provincies, en waterschappen vallen officieel niet onder de huidige Aanwijzingen. Wel zullen deze overheden onder de nieuwe wettelijke gedragsregels vallen. Voor zover het gaat om overheden die zich als ondernemingen gedragen, zijn daarop nu al de algemene mededingingsregels van de huidige Mededingingswet van toepassing. Zolang de nieuwe wettelijke gedragsregels nog niet in werking zijn getreden, heeft het nut om een klacht bij het CKI in te dienen over gedragingen van andere overheden. Het CKI onderzoekt of betreffende gedragingen aansluiten bij de huidige Aanwijzingen. Als dat niet zo is, kunnen de conclusies van het CKI worden gebruikt om de klacht bij de betrokken overheid te onderbouwen. Daarnaast kan het CKI uw klacht goed gebruiken als achtergrondinformatie.