Letterlijke tekst van de persconferentie van minister-president Jetten na afloop van de ministerraad op 18 september 2026. Bekijk de persconferentie via YouTube.
JETTEN
Goedemiddag. Mooi jullie hier weer te zien, na twee dagen in de Tweede Kamer waar ik ook al urenlang aan het woord ben geweest tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. Zonder het debat geheel over te willen doen, denk ik dat we kunnen terugkijken op inhoudelijk stevige, in een constructieve sfeer, met ruimte voor een grap en een open houding vanuit diverse flanken in de Kamer. Dat het parlement zo veel ruimte heeft én neemt, is ook voor mij als oud-Kamerlid de grote winst in deze unieke politieke context. Een minderheidskabinet is voor iedereen wennen, zowel voor ons als voor de Tweede Kamer, maar ik heb er ook na twee dagen debat vertrouwen in dat we er samen uit kunnen komen. Een aantal fracties wil de komende dagen en weken met het kabinet verder praten, op basis van de hervormings- en investeringsplannen die wij hebben neergelegd in de Miljoenennota. De uitnodigingen voor die gesprekken gaan snel de deur uit. Dat is belangrijk, want we hebben elkaar hard nodig voor een Nederland waarin het aantrekkelijk is om te investeren, waar werken meer loont en waar we een aantal problemen die al zolang vooruit zijn geschoven nu oplossen.
Dan is het een kleine stap van de Nederlandse begroting, naar Europese begroting, want daar zijn we ondertussen volop mee bezig. De onderhandelingen daarover worden dit najaar steeds intensiever. En ze hebben de nodige raakvlakken met het gesprek in Nederland en de kaders waarmee we te maken hebben. Net als alle andere lidstaten, moeten we nationaal namelijk scherpe keuzes maken. Keuzes die passen bij onze grote uitdagingen van deze tijd en die ook vragen om ons huis financieel op orde houden. Op Europees niveau kunnen we daar niet bij achterblijven. De onrustige wereld om ons heen dwingt ons ook om in die Europese begroting echt keuzes te maken: welke thema’s hebben de grootste meerwaarde, zoals onze veiligheid en ons concurrentievermogen, die defensieve slagkracht die nodig om ons continent veilig te houden. Nederland heeft in die discussie over de Europese begroting de handen ineengeslagen met Duitsland, Denemarken, Finland en Oostenrijk, die eveneens vinden dat we moeten durven kiezen voor de prioriteiten van de toekomst. Daar mag geld tegenover staan en wij zijn ook bereid om een eerlijke bijdrage te leveren, maar we gaan burgers niet op hoge kosten jagen zonder die Europese begroting te vernieuwen. Er moet dan ook een beter voorstel op tafel komen dan wat er nu ligt. Dat is de boodschap die we vandaag met deze landen samen en die we ook overbrengen aan de voorzitter van de Europese Raad en aan het Ierse voorzitterschap.
Tot slot een korte vooruitblik op volgende week, die ik voor een deel zal doorbrengen in New York voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. En dat is denk ik een heel goed moment om met onze internationale partners het belang te onderstrepen van die internationale rechtsorde, van steun aan Oekraïne en van vooruitstrevende afspraken op het gebied van klimaat en AI. Daar staan dinsdag, woensdag en donderdag van in het teken en dan ben ik vrijdagochtend weer terug voor de ministerraad en natuurlijk voor ons wekelijks gesprek.
WARNAR (SBS)
Meneer Jetten, u noemt dat de uitnodigen de deur uitgaan. Naar welke partijen?
JETTEN
Die uitnodigingen gaan naar JA21, SGP, de ChristenUnie, 50PLUS, Volt en PRO.
WARNAR
Waarom BBB niet?
JETTEN
Nou, BBB heeft gisteren een motie van wantrouwen tegen het kabinet gesteund en geeft daarmee ook een helder signaal af. Daarom beginnen we nu met de zes fracties die ik net noemde.
WARNAR
Ik begreep dat BBB wel al contact met u had opgenomen, dat hij het wil uitleggen. Is er dan nog een mogelijkheid dat hij toch een uitnodiging gaat krijgen?
JETTEN
Ik waardeer het allereerst dat de heer Vermeer mij vanochtend daarover belde om nog even terug te blikken op het debat en ook aan te geven waarom de BBB voor die motie van wantrouwen heeft gestemd, dus er zit wat dat betreft geen chagrijn tussen ons beiden en daar gaan we zeker ook in de komende weken over verder praten, maar we sturen nu eerst de uitnodiging uit naar deze eerste zes partijen, zodat we daar het snelst mee op tafel gaan.
WARNAR
Dus die toenadering van vanochtend verandert niet aan uw standpunt?
JETTEN
Nou, kijk, er bestaat niet zoiets als half vertrouwen of half wantrouwen. Dus het is denk ik ook goed dat de BBB vandaag contact bij mij zoekt, maar ook in de komende weken duidelijk maakt waar zij
staan ten opzichte van het kabinet.
WARNAR
Is deze lijn ook in overeenstemming, bijvoorbeeld gisteren ook in overeenstemming, met de andere twee coalitiepartijen? Want bijvoorbeeld de VVD zei vanochtend, nou ja, we kunnen best prima doorpraten met de BBB.
JETTEN
Ja, nou, en de luiken zijn ook zeker niet dicht, dus daarom zei ik net ook, we gaan daar echt wel over doorpraten. Maar de eerste uitnodigingen die nu worden verstuurd, gaan naar die zes partijen.
VRAAG
En hoe duidt u dan toch dat verschil tussen de VVD'ers die zeggen van, nou ja, we kunnen best doorpraten, en u die zegt, ze krijgen voorlopig geen uitnodiging?
JETTEN
Nee, ze krijgen vandaag nog geen uitnodiging. Maar dat sluit niet uit dat er ook in de komende weken met de BBB verder wordt gesproken. Maar het is logisch om nu te starten met de partijen die gisteren hebben aangegeven, wij zijn ook bereid om constructieve gesprekken voor te zetten, om te kijken hoe er tot een breder akkoord kan komen over de miljoenennota, dus alle begrotingen en ook het belastingplan.
VRAAG
U noemt het logisch, maar is het wel zo logisch, omdat zonder de BBB, die nu dus geen uitnodiging ontvangt, is eigenlijk de route op rechts platgeslagen, dood?
JETTEN
Nou, dat hoeft zeker niet. Want zoals ik gisteren ook in het debat heb geconstateerd, zie je dat op heel veel van de thema's de Kamer eigenlijk hartstikke constructief is. Dat de discussie zich voor een heel groot deel toespitst op drie vragen. Hoe zorgen we ervoor dat werken meer gaat lonen? Hoe gaan we om met box drie en het investeringsklimaat in Nederland? En welke ruimte kunnen we bieden, zodat vakbonden en werkgevers met elkaar een sociaal akkoord kunnen sluiten? En de overtuiging van het kabinet is echt dat als je op die drie thema’s tot oplossingen komt, dat het ook mogelijk is om brede steun voor de begroting te vergaren.
WARNAR
Ja, dat begrijp ik. Maar in de Eerste Kamer mist u dan elf zetels van de BBB?
JETTEN
Ja, maar ik sluit niet uit dat we ook op deze thema's ook de BBB uiteindelijk kunnen overtuigen. Daar heeft ook de heer Vermeer gisteren in het debat natuurlijk een aantal punten genoemd op het gebied van sociale...
WARNAR
Maar daar heeft u een uitnodiging voor nodig?
JETTEN
Ja, zeker. Maar we doen het stap voor stap.
DE WINTHER (Telegraaf)
Ja, meneer Jetten, u zegt er is geen chagrijn, maar het enige wat er volgens mij veranderd is, is dat er een motie van wantrouwen is gesteund en dat er een uitnodiging is ingetrokken. Dus dan is er toch wel chagrijn, want anders had u de uitnodiging toch niet ingetrokken?
JETTEN
Nee, er is geen chagrijn.
DE WINTHER
Maar waarom mag iemand gisteren nog wel aankomen schuiven dan en vandaag niet meer?
JETTEN
Nou, ik zei dat gisteren in het debat, voordat er werd gestemd over die motie. En het was, denk ik, voor heel veel mensen verrassend dat de BBB die motie van wantrouwen steunde.
DE WINTHER
Ja, maar u bent daar gepikeerd over geraakt?
JETTEN
Nee.
DE WINTHER
Gisteren toen u het debat uitliep en ik meende Nieuwsuur te woord stond, toen verbond u gelijk een consequentie aan het stemgedrag.
JETTEN
Ja, maar dat zegt niks over of dat iemand daar wel of niet gepikeerd over is. Het is denk ik een logische politieke wet dat als je een motie van wantrouwen steunt tegen een kabinet, dat je daarmee zelf als fractie aangeeft dat je de mogelijkheden voor samenwerking niet heel ruim inschat.
DE WINTHER
Het valt wel op dat u gisteren, desgevraagd, en vandaag de andere D66-bewindspersonen er toch als de kippen bij waren om aan te geven dat het toch vooral moeilijker wordt om nu met BBB zaken te doen, terwijl inderdaad VVD-, maar ook CDA-bewindspersonen die mogelijkheid toch wat open laten. Legt dat niet gewoon precies bloot wat nu eigenlijk het probleem is met uw coalitie? Dat er tweespalt is in het hart van de coalitie, waardoor een deel van de coalitie de ene kant op wil en het andere deel de andere kant op wil.
JETTEN
Kijk, het zal in de komende weken echt hard werken worden om voor het belastingplan en de begrotingen voldoende steun te vergaren. Dat was duidelijk toen we eind augustus als coalitie meer tijd nodig hadden om verschillende voorstellen en plannen van de oppositie in die miljoenennota in te passen. Dat is ook duidelijk geworden tijdens twee dagen APB, waar van allerlei partijen op alle flanken in de Kamer kritiek is geuit, voorstellen zijn gedaan die deels wel en deels niet gisteren al meerderheden kregen bij de stemmingen. Daar zal ook de komende weken veel over moeten worden doorgepraat. We zijn er wel ook echt als kabinet en als coalitie van overtuigd dat die oplossing mogelijk is, omdat die zich toespitst op een drietal onderwerpen die op te lossen zijn. Zowel hoe zorg je ervoor dat werkenden in Nederland er meer op vooruit gaan? Hoe ondersteun je het investeringsklimaat in Nederland met een goed fiscaal systeem voor ondernemers? En hoe kun je ook met de sociale partners ervoor zorgen dat meer mensen aan het werk komen? En dat is geen links-rechts discussie. Dat is echt een discussie waar ook de inbreng van die verschillende oppositiefracties bij elkaar te brengen is.
DE WINTHER
Volgens mij heb ik het niet over links-rechts gehad, maar volgens mij heb ik het over tweespalt in de coalitie gehad. En ik hoor u nu een mooi antwoord geven wat volgens mij niet heel erg aansluit bij die vraag. En ik vraag u toch om in te gaan op wat iedereen toch ziet gebeuren. Gisteren, vandaag en misschien ook al in het debat de afgelopen weken. Namelijk dat er tweespalt is in uw coalitie. Dat het ene deel van de coalitie de ene kant op wil en de andere deel de andere kant op.
JETTEN
Daarom is onze conclusie gezamenlijk, ook basis van twee dagen debat bij de APB, dat de koers die we als kabinet vanaf het begin hebben ingezet. Namelijk via de inhoud op zoek naar brede politieke steun. Dat dat nog steeds een route is die wij de komende weken gaan aflopen. In de hoop dat we daarmee zoveel mogelijk partijen achter die plannen kunnen scharen.
DE WINTHER
Ja, maar dan heeft u het over zo breed mogelijke steun en zoveel mogelijk partijen. En u geeft wel aan dat BBB kennelijk niet bij die breed mogelijke steun hoort op dit moment?
JETTEN
Nou, dat heeft BBB gisteren zelf aangegeven door voor een motie van wantrouwen te stemmen.
DE WINTHER
Dus er is wel een consequentie verbonden aan het stemgedrag? U bent er dus wel gepikeerd over?
JETTEN
Nee, zie ik er zo uit? Nee totaal niet. Ik heb net ook aangegeven dat ik het heel erg waardeer dat de heer Vermeer daar vanochtend meteen in de telefoon voor is gekropen om dat ook even toe te lichten. Dat haalt ook alle insinuaties meteen uit de lucht. Hij heeft daar zelf volgens mij ook het een en ander net al over gecommuniceerd via zijn social media kanalen. Ik geef alleen aan, er waren gisteren zes andere partijen die hebben aangegeven graag die constructieve gesprekken met het kabinet te gaan starten. Die gesprekken worden nu sowieso ingepland. En er staat niks in de weg om ook in de komende weken met de heer Vermeer vervolggesprekken te voeren. Maar het is denk ik op basis van die motie van wantrouwen wel logisch dat we eerst bij die andere zes beginnen.
DE WINTHER
U heeft dus geen chagrijn over hem, maar hij zit wel op het strafbankje, begrijp ik?
JETTEN
Nee. Ook niet. Dat bestaat voor mij niet.
DE WINTHER
Nou, laatste vraag dan. U zei dat het zo’n goed debat was de afgelopen twee dagen. Kunt u misschien aan Nederland vertellen wat Nederland eraan gehad heeft?
JETTEN
Nou, ik denk als heel veel mensen thuis hebben meegekeken dat ze vooral denken, wat duurt dit lang? Ondanks dat het een relatief korte APB was, blijft er toch ook vaak herhaling van zitten. Maar onder de streep zie je dat onze investeringsagenda voor de nationale veiligheid, het versnellen van de woningbouw, de aanpak op stikstof, investeringen in onze economie, dat daar goede inhoudelijke discussies over wordt gevoerd, maar dat dat niet leidt tot de vraag, kunnen we door met die plannen? En dat er op drie thema's, dat daar de politiek zich echt op focust. Dat is een overzichtelijk gesprek dat wij de komende weken met de oppositie te voeren hebben. Daar gaan we als kabinet echt ons stinkende best doen om zo snel mogelijk te kijken waar we zaken kunnen doen, zodat belastingplannen en begrotingen een meerderheid gaan halen. Dat heeft het debat wel opgeleverd, dat die discussie zich kan focussen op een drietal grote vraagstukken.
DE WINTHER
Heeft u het idee dat Nederland daar ook zo over denkt?
JETTEN
Nou, ik denk dat Nederlanders vooral willen weten wat straks de einduitkomst wordt, dus hoe eerder we dat bereiken, hoe beter.
BREEDVELD (NOS)
Hoe kijkt u aan tegen de waarschuwing die de Poolse premier Donald Tusk vandaag heeft gegeven over mogelijke aanvallen van Rusland op NAVO-partners?
JETTEN
We moeten die waarschuwing heel serieus nemen. We hebben de afgelopen weken gezien, onder andere ook met een drone met explosieven boven een Duits vliegveld, dat de Russische acties ook in Europa steeds meer escalerend zijn. Dat ze er dus ook niet terug voor deinzen om te kijken hoe ver ze kunnen gaan in het intimideren van de Europese Unie en de Europese bondgenoten en dat we dus ook echt nu met elkaar moeten uitstralen dat we dat niet accepteren en dat we ook zullen optreden als dat nodig is.
BREEDVELD
En wat merken wij in Nederland van die Russische dreiging?
JETTEN
Nou, het is ook niet voor niks dat het de Poolse premier is die zich nu zo sterk uitspreekt. Omdat aan de oostflank van het Europese NAVO-gebied, de Baltische Staten, Polen met name, er eigenlijk dagelijks mensen merken dat de Russen daar proberen te stoken. Maar ook hier moeten we niet naïef zijn. Er is gewoon sprake van veel hybride dreigingen die vanuit Rusland komen, die ook in Nederland worden uitgevoerd, waar we goed tegen voorbereid en gewapend zijn. Maar het is een continu kat-en-muisspel, waar we dus heel duidelijk moeten laten zien dat we niet alleen Oekraïne onvoorwaardelijk steunen, maar ook Europese bondgenoten zullen bijstaan als dat nodig is.
BREEDVELD
In het licht van die dreiging en allerlei andere problemen waar dit kabinet voor staat, is dan zoveel politieke instabiliteit nog uit te leggen?
JETTEN
Nou, dat is een hele goede vraag. Ik denk als je uitzoomt uit de Haagse discussie, dan leef je in een wereld waarin twee oorlogen continu impact hebben op onze portemonnee en op onze welvaart, door hoge energieprijzen. De Russische dreiging direct raakt aan het veiligheidsbelang van Nederland en van Europa. We zien AI-ontwikkelingen vanuit hele grote bedrijven die grote impact kunnen hebben op onze samenleving, hebben we onvoorspelbare bondgenoten. Dus er zijn hele grote uitdagingen die we alleen kunnen oplossen als we breed in de politiek de handen ineen durven te slaan om een paar zaken met elkaar op te lossen.
BREEDVELD
Ja, maar dat vergt natuurlijk ook de nodige slagvaardigheid van een kabinet. En heeft u dat dan wel?
JETTEN
Wij hebben afgelopen zomer ook laten zien dat we met aanpassingen aan onze begroting ook anderen de hand reiken. Dat heeft ertoe geleid dat we de afgelopen twee dagen een inhoudelijk en constructief debat hebben kunnen voeren. We zijn er nog niet. Maar ik voel ook bij veel van die oppositieleiders ook echt het besef en de verantwoordelijkheid, dit moet met elkaar op te lossen zijn, want het zou niet uit te leggen zijn als je niet hier een begroting kan maken die een meerderheid haalt in beide Kamers.
BREEDVELD
Die wil is er, maar er moet wel het nodige voor overwonnen worden. U hebt natuurlijk campagne gevoerd met de slogan het kan wel. En u ging met dit kabinet ook laten zien dat het anders kon. Maar is dat inmiddels niet een beetje verwaterd tot kijken wat er kan?
JETTEN
Nee, dat ben ik niet met u eens en dat heb ik de afgelopen dagen natuurlijk ook al een aantal keer herhaald, maar we hebben op stikstof, versnelling, woningbouw, de aanpak van migratie echt laten zien dat je ook in allebei de Kamers tot brede politieke steun kan komen. En dat gaan we ook de komende week laten zien.
WESTER
Ja meneer, als ik mag, even terug naar het debat. U zei het al, het is vaak een herhaling van zetten. Dat is een algemene beschouwing. En de zet die het vaakst herhaald werd gisteren en eergisteren was het kabinet moet kiezen. Een koers over links, of rechts. Waar gaat u samenwerking zoeken? U wilde, kon of mocht dat steeds niet aangeven. U stond er gisteravond eigenlijk met lege handen. Met welk gevoel ging u toen echt naar huis?
JETTEN
Nou, dat het kabinet dus kiest voor de inhoudelijke route. En dat we dankzij dat goede inhoudelijke debat nu weten dat de gesprekken met oppositiepartijen zich vooral zullen focussen op een drietal thema's. Die gaan over werk, over economie en over inkomen. En dat we echt de overtuiging hebben dat we daar een aantal oplossingen ook op tafel kunnen leggen die uiteindelijk voldoende partijen over de streep gaan trekken om de miljoenennota te steunen.
WESTER
U zei het in de inleiding ook al, u heeft vertrouwen in een goede afloop. Maar dat vertrouwen heeft u al weken en dat spreekt u al weken uit. Waar is dat eigenlijk op gebaseerd?
JETTEN
Kijk, als wij als kabinet ook al niet het optimisme laten zien en de bereidheid om elke keer naar oplossingen te zoeken om het land vooruit te helpen, dan gaat er helemaal niks meer gebeuren.
WESTER
Ja, optimisme laten zien dat is prachtig. Maar dat moet op een gegeven moment wel werkelijkheid worden. Waar is dat vertrouwen op gebaseerd dat dat nu wel kan lukken?
JETTEN
Het zal niet makkelijk zijn. En het vraagt echt nog wel veel gesprekken met allerlei partijen in de Kamer. Maar we hebben gisteren ook gezien dat veel oppositiepartijen gewoon met een inhoudelijke inbreng komen, veel inhoudelijke vragen stellen, oplossingsrichtingen aanreiken. En dat het helemaal niet zo is dat iedereen daar in die Kamer alleen maar op rampkoers is. Dus zo heb ik dat debat niet ervaren.
WESTER
Nee zeker niet. Maar die oplossingsrichtingen die ze aanreiken die zijn wel als je kijkt naar rechts en links tegengesteld aan elkaar. Die zijn niet echt makkelijk samen te voegen. Dus u zult straks toch een richting moeten gaan kiezen. Wanneer is dat moment dan wel aangebroken?
JETTEN
We kunnen dankzij dit debat de vervolggesprekken met de oppositie nog meer focussen op een aantal thema's. Wij zullen daar ons best doen om ook de belangen vanuit verschillende oppositiepartijen bij elkaar te brengen. Te accommoderen in de begroting. En als dat op basis van de inhoudelijke gesprekken niet lukt en er een beperkt aantal partijen overblijft om uiteindelijk zaken mee te doen, dan zal dat de komende weken uit die gesprekken volgen.
WESTER
U zegt dat we willen proberen de oppositiepartijen bij elkaar te brengen. Maar dat willen ze zelf helemaal niet zeggen ze steeds.
JETTEN
Nee ik ga ook geen poging wagen om ze bij elkaar aan dezelfde tafel in dezelfde kamer te brengen. Dat is duidelijk dat daar de behoefte zeer beperkt is. Maar ik heb ook de heren Klaver en Eerdmans gisteren horen zeggen, doe zaken met ons en wat u verder met andere oppositiepartijen doet, moet u zelf weten, maar probeer ons niet in een geforceerd huwelijk bij elkaar te brengen en dat zullen we dus ook niet proberen.
WESTER
Jesse Klaver zei heel duidelijk dat hij dat helemaal niet van plan was?
JETTEN
Ja, ik heb gisteren wel meer gehoord. Ik denk dat de belangrijkste boodschap toch is, kom met goede oplossingen voor de vragen die voorliggen. En we hebben ook gezien dat het kabinet met 1,5 miljard de koopkracht bijvoorbeeld volgend jaar versterkt, zodat mensen meer geld overhouden aan het eind van de maand en dat eigenlijk partijen op links, op rechts en door het midden allemaal aangeven, we hebben ideeën over hoe dat koopkrachtpakket nog beter kan. Daar zijn echt een aantal mensen bij elkaar te brengen, daar ben ik van overtuigd.
WESTER
Wacht even, welke mensen gaan er meer geld over houden aan het einde van de maand?
JETTEN
Nou, dankzij het koopkrachtpakket van het kabinet houden mensen meer geld over dan wanneer we niks hadden gedaan.
VERWEIJ (AD)
Meneer Jetten, ik hoorde u net zeggen dat het toch nog even wennen is, dat minderheidskabinet. Maar ik dacht, jullie zijn al zeven maanden bezig, duurt dat wennen niet een beetje lang?
JETTEN
Nou, het is en-en. We hebben in het eerste halfjaar meer wetgeving door het parlement geloodst dan voorgaande kabinetten in het eerste halfjaar is gelukt. We hebben op twee dossiers die al jaren vastzitten, namelijk stikstof en migratie, echt hele grote stappen gezet. Migratie zelfs, de grootste wetswijzigingen in decennia. Aankomende week wordt de actieagenda versnelling woningbouw gepresenteerd. Eén van de grootste beloftes van dit kabinet. Dus op veel thema's laten we zien dat aan de slag gaan ook echt daadwerkelijk werkt. Maar als het gaat om een begroting waar je zoet en zuur bij elkaar moet brengen, kost het gewoon meer tijd dan we aan de voorkant hadden gedacht om die meerderheid in Tweede- en Eerste Kamer ook helemaal veilig te kunnen stellen.
VERWEIJ
Wat wel vervelend is, denk ik, mensen in het land die wachten natuurlijk ook op zekerheid. Ik kan me voorstellen, de gemeentes die willen weten hoeveel geld ze willen uitgeven het komende jaar. Nou, misschien wel zorginstanties, ontwikkelingssamenwerkingsinstanties. En zij weten dat misschien dan nu, ergens pas in december. Hoe kijkt u daarnaar?
JETTEN
Dat is in ieder geval al een paar maanden eerder dan dit jaar het geval was toen we de demissionaire begroting nog moesten behandelen. Maar goed, we hebben afgelopen maandag, heeft u ook kunnen zien, met de gemeentes, provincies en unie van waterschappen een samenwerkingsagenda kunnen vaststellen hoe we de komende paar jaar als medeoverheden op al die grote thema's aan het werk gaan. Dus die zekerheid en voorspelbaarheid voor onze belangrijkste partners in het land, die is er in principe. Maar het zou natuurlijk fijn zijn als we ook in de komende weken helderheid hebben over hoe we het belastingplan en de belangrijkste begrotingen meerderheid gaan halen. Hoe eerder hoe beter, dat ben ik met u eens.
VERWEIJ
Met de kennis van nu is die formatie toch niet te snel gegaan?
JETTEN
Nee, ja, dat vind ik zelf niet. Want we konden door die snelle formatie ook daadwerkelijk aan de slag. Daardoor hebben we ook op een aantal thema's al behoorlijke meters gemaakt. Maar we zullen nu de komende weken voor de begroting extra tijd moeten inruimen voor vervolggesprekken.
VERWEIJ
Hoe gaat dat er praktisch eigenlijk uitzien? Zijn die uitnodigingen inmiddels al verstuurd?
JETTEN
Die uitnodigingen worden vandaag verstuurd, zodat ik samen met de minister van Financiën de komende tijd die gesprekken kan ondersteunen.
VERWEIJ
Aan één of twee tafels?
JETTEN
Dat is één tafel en dat past ook bij deze fase waar we nu in zitten.
VERWEIJ
En dus niet met de vicepremiers erbij, ook niet met de partijleiders of de fractievoorzitters?
JETTEN
Nee, kijk, dat heb ik ook in het debat gezegd. De miljoenennota zien wij als kabinet echt als een riant aanbod aan de Kamer, hebben we gisteren de reactie van de oppositie op gehoord, maar met dat mandaat kan ik samen met de minister van Financiën die gesprekken aangaan.
VERWEIJ
Heeft u er zin in?
JETTEN
Ja, kijk, het hoort erbij en het is ook wel weer mooi om te kijken hoe kun je daar door te praten, goed te luisteren, toch een aantal nieuwe oplossingen op tafel leggen die hopelijk de doorbraak gaan forceren.
VRAAG (TROUW)
Even een variant op eerdere vragen over het debat. Over uw eigen functioneren. Heeft u nou zelf het gevoel dat u het maximale eruit heeft gehaald? Of kunt u nu al tijd hebben voor zelfreflectie, zeggen van nou, ik had sommige dingen toch anders aangepakt?
JETTEN
Uit het debat zelf bedoelt u? Nou, dat heb ik vanochtend ook tegen het kabinet gezegd. Het was mijn negende APB waar ik bij was. Een aantal keren als fractievoorzitter zelf het debat mogen voeren. Het is als minister-president ook echt weer anders. Je staat daar namens de hele ploeg toch ook een groot deel van de dag antwoord te geven op thema's waarvan je weet, de collega die er nog veel meer verstand van heeft zit hier om me heen. Wij zijn als kabinet tevreden met het feit dat we nu weten met welke partijen we vervolggesprekken kunnen voeren. Ik denk dat dat ook het belangrijkste doel was van deze APB.
VRAAG
Maar goed, het was dus uw eerste APB als premier. Vond u dat u het zelf goed heeft gedaan? Of denkt u van nou, er is ruimte voor verbetering?
JETTEN
Nou, ik laat het echt aan anderen om dat te beoordelen. En u kent me ook. Ik ga dit weekend eens even rustig terugkijken en dan elke keer weer bekijken hoe kun je je werk nog beter doen.
VRAAG
Had u van tevoren meer verwacht van de oppositie, dat zij toeschietelijker zouden zijn dan ze uiteindelijk zijn geweest?
JETTEN
Nee, ik vond het wat dat betreft een vrij voorspelbare twee dagen.
VRAAG
Wat had dat debat dan eigenlijk voor zin als van tevoren iedereen al wist hoe het zou aflopen?
JETTEN
Nou, kijk, in dit soort debatten kunnen altijd hele onverwachte dingen gebeuren. Dus het is ook goed dat ook het land ziet waar staan verschillende partijen, welke thema's zijn nu het allerbelangrijkste op basis van de miljoenennota die voor ligt. En het feit dat we van meerdere partijen hebben gehoord, we zijn nog niet tevreden, maar we zijn wel bereid om er met het kabinet over door te praten, dat is toch een heel belangrijk politiek feit waar we de komende weken weer op verder kunnen.
MEIJER (DE VOLKSKRANT)
Ja, meneer Jetten, u zei net, we willen graag een akkoord op het belastingplan en de belangrijkste begrotingen. Wat zijn dan de belangrijkste begrotingen?
JETTEN
Nou, de grootste discussie die echt nog helemaal open ligt is de begroting SZW. En het is dus de samenhang van het belastingplan, hoe gaat werken meer lonen, hoe ondersteun je het investeringsklimaat in Nederland, met de discussie die we met de sociale polder te voeren hebben over meer mensen aan het werk en alle thema's die u kent. Daar focust de politieke discussie zich nu erg op.
MEIJER
Bijvoorbeeld ook landbouw- en stikstofbeleid, hoort dat dan ook bij de belangrijkste begrotingen?
JETTEN
Ja, kijk, stikstof is natuurlijk een van de belangrijkste thema's. Het stikstofslot oplossen geeft veel meer helderheid voor boeren, maar gaat ook helpen om onze economie weer fors aan te jagen. Daar hebben we gisteren ook veel tijd aan besteed, maar dat gaat niet zozeer over de vraag, moet je 20 miljard toevoegen aan de begroting van LVVN voor dat stikstoffonds? Daar is gelukkig iedereen het wel over eens. Daar zit de discussie heel erg op de maatvoering binnen het stikstofpakket. En daar komen we in oktober met de eerste twee spoedwetten. Dus ik denk dat daar de discussie zich ook heel erg op die wetten zal focussen. En wellicht wat minder op de begroting zelf.
MEIJER
En u zei net, die uitnodigingen gaan de deur uit. Is dat nog in een bepaalde volgorde? Waarop de partijen worden uitgenodigd?
JETTEN
Dat hangt deels af van alle agenda's in de komende weken. Maar het is fijn als die gesprekken ook kort achter elkaar worden ingepland. Dus zodra die geprikt zijn, komen ze gewoon op mijn openbare agenda.
MEIJER
Dat is niet op orde van grootte?
JETTEN
Nou, daar wordt vast heel goed over nagedacht, maar omdat ik weet dat de secretariaten nu druk aan het bellen zijn, u hoort zo snel mogelijk wanneer ze staan gepland.
MEIJER
En u zei net, ik ben volgende week zelf in New York. En u wilt zelf die gesprekken gaan voeren samen met de minister van Financiën. Worden die gesprekken dan daarna ingepland, als u weer terug bent uit New York?
JETTEN
Ja, maar dat is dus ook al deels volgende week. Dus ik ben maar beperkt in New York. Dat wordt een efficiënt bezoek aan de Algemene Vergadering van de VN.
MEIJER
Want u had een onderonsje gisteren met meneer Klaver over dat het misschien heel mooi zou zijn als er binnen twee weken nieuws kan komen. Maar dat komt dus niet in de verdrukking door het bezoek aan New York?
JETTEN
Nee, ja kijk, hoe eerder hoe beter. Dat is zeker waar. De heer Klaver verwees even naar de Algemene Financiële Beschouwingen. Die zijn inderdaad over twee weken. We gaan gewoon kijken hoe ver we dan staan, maar wellicht dat dat debat ook weer helpt om dan nog meer richting aan die gesprekken te geven.
PAK (EW MAGAZINE)
Eén vraag. Eén van de belangrijkste partijen om een deal mee te maken, om een deal mee te sluiten is natuurlijk Pro, of althans een mogelijke partij om een deal mee te sluiten. En nou klinkt het met name uit de VVD, klinkt het bezwaar dat ze eigenlijk niet serieus willen onderhandelen. En zij verwijten de VVD weer dat zij buiten de deur worden gezet. Wie heeft er gelijk?
JETTEN
Nou, wat gisteren duidelijk werd in dat debat, is dat we eigenlijk over de oplossingsrichting, waar zou je rondom WW, WIA op uit willen komen, namelijk meer mensen aan het werk helpen, ja dat daar, ik denk ook voor de buitenstaander, steeds meer de vraag is welke symbolische discussie ben ik hier aan het aanschouwen en dat het vooral gaat over de discussie hoe kom met elkaar aan tafel. Nou, dat hebben we gisteren beslecht, want ik heb aangegeven we gaan ook de fractievoorzitter van Pro weer uitnodigen en hij wil daarop ingaan.
PAK
Oké, dus die, want Eelco Heinen die gaf nog een interview aan het FD en daarin suggereerde hij dat eigenlijk Pro überhaupt niet serieus kwam opdagen van de zomer. En met een jas aan, midden in de zomer, was volgens mij ook geen jas te zien op alle foto's, maar met een jas aan binnen kwam zetten en zei, binnen een half uur staan we weer buiten hoor. Was dat ook uw indruk, dat Pro eigenlijk niet serieus onderhandelde van de zomer?
JETTEN
Nee, kijk ik was niet bij die gesprekken daar aanwezig, maar het belangrijkste nu is, we gaan nu een volgende fase in waarin ook Pro heeft aangegeven we zijn bereid om door te praten. Ze hebben aangegeven ook in het debat waar hun inhoudelijke focus zit. Ik heb ook aangegeven, ja we zullen elkaar ergens halverwege moeten vinden, we kunnen niet met 100% ons eigen gelijk onderhandelingen starten en eindigen. We gaan dat gewoon rustig afpellen de komende weken.
PAK
Nou ergens tussen die twee partijen zit er toch onmin, van de ene partij naar de andere of van allebei naar elkaar. Hoe gaat u dat dan wegwerken?
JETTEN
Nou maar het is voor niemand nieuws dat deze twee partijen elkaar niet dagelijks huilend in de armen vallen. Dat weten we al een aantal jaren.
PAK
En hoe gaat u dat dan voorkomen? Want dat is voor de toekomst van het kabinet natuurlijk super wezenlijk.
JETTEN
Nee maar kijk dat is natuurlijk ook het spannende aan het kabinet van een minderheid van D66, VVD en CDA. We zullen altijd moeten samenwerken met partijen op de rechter- en op de linkerflank. Daar zitten niet per se altijd natuurlijke bondgenoten, omdat je op sommige thema's ideologisch echt ver van elkaar af kan staan. Maar de thema's waar de grootste discussie zich nu op focust, die zijn echt via de inhoud met elkaar op te lossen.
PAK
En dat gaat nu wel lukken in tegenstelling tot van de zomer?
JETTEN
Daar gaan we alles aan doen om dat te laten slagen.
PAK
U noemde de begroting van SZW, een van die belangrijke begrotingen. Komt die er zonder beweging in de polder?
JETTEN
Dat kan. Dat zou denk ik wel een gemiste kans zijn. Omdat als je kijkt naar de problematiek, zeker op het gebied van de WIA. Hoe eigenlijk urgent het is om daar snel een oplossing te vinden, omdat anders veel te veel mensen echt in de verdrukking zitten in een systeem dat niet meer werkt. Daarvan zeggen ook partijen in de polder, hoe eerder we daar afspraken maken, hoe beter dat is.
PAK
Alleen aan tafel komen ze nog niet in de polder. Dus dan is het toch interessant hoe eerder, hoe beter dat is.
JETTEN
Ja, maar de twee kunnen naast elkaar bestaan. Je kunt ook een SZW-begroting maken zonder polderakkoord. Mijn antwoord op uw eerste vraag is alleen, dat zou een gemiste kans zijn. Want met polderafspraken kun je ook samen de schouders eronder zetten om onder andere die WIA-problematiek sneller op te lossen.
PAK
En als dat naast elkaar kan bestaan, kan het dan ook naast elkaar bestaan dat Pro zo’n een SZW-begroting steunt als er geen polderakkoord ligt, aangezien zij een verbond hebben met een van de belangrijkste spelers in de polder?
JETTEN
Tot nu toe geeft in ieder geval de leider van Pro aan dat zij dat niet willen.
PAK
En over het begrotingsproces, zelf zei u van hoe eerder hoe beter. Maar het verhaal van politiek Den Haag de afgelopen weken is dat het eerder steeds een stukje later wordt. Henri Bontenbal zei daarover bij de politieke beschouwingen dat het kabinet eerder had moeten beginnen en eerder de oppositiepartijen daarbij moeten betrekken. Deelt u zijn reflectie?
JETTEN
Nou niet het eerder beginnen, want het is nog nooit voorgekomen dat al zo vroeg in de zomer oppositiepartijen ook aan tafel kwamen bij het kabinet. We hebben ook veel van die wensen kunnen accommoderen in de miljoenennota, die voor miljarden is verbouwd om wensen van de oppositie tegemoet te komen. Maar ik heb ook aangegeven, wij waren eind augustus veel meer tijd kwijt dan we zelf hadden gedacht aan het inpassen aan die wensen. En het is jammer dat we eind augustus niet daardoor nog een week hadden om weer vervolggesprekken met die oppositiefracties te voeren.
PAK
Hoe ruimt u het nou met elkaar dat u aan de ene kant zegt dat u tijd te kort had in augustus, maar dat eerder beginnen niet nodig was geweest?
JETTEN
Omdat veel van de echte onderhandelingen gebeuren en starten in de politiek ook vaak pas als de deadline naderbij komt. Dus aan de voorkant meer tijd nemen leidt vaak niet per se tot eerdere bewegingen.
BORGMAN (NOS)
Toch nog even meneer Jetten, want u zei net dat de discussie van de afgelopen dagen in de Kamer voor u drie dingen had opgeleverd. Namelijk dat nu duidelijk is waar het eigenlijk allemaal over gaat. En dat nu ook duidelijk is waar de discussie zich op toespitst. U noemde daar die drie onderwerpen voor. Was dat nieuw voor u?
JETTEN
Nou, in de zomer ging het ook nog over dat er geld komen voor infrastructuur of voor internationale samenwerking of voor de woningcoöperaties of voor een verlenging van de accijnsverlaging. En dat zijn allemaal punten die we in de miljoenennota hebben kunnen inpassen. En het was mooi om te horen gisteren dat ook veel oppositiepartijen zeiden dat ze blij zijn met dat soort handreikingen. En daarmee is de discussie voor deze fase wel een stuk overzichtelijker dan dat die in augustus was.
BORGMAN
Het wensenlijstje is teruggebracht?
JETTEN
Ja, ja, wensenlijstje, maar ook dus de focus van de discussie.
BORGMAN
Ja. U staat hier als premier, u won de verkiezingen met de belofte dat er een eind zou komen aan de chaos in Den Haag. Heb ik dat goed onthouden?
JETTEN
Ja, dat was een van de thema's waar het in de campagne veel over ging, ja.
BORGMAN
En het gaat de hele tijd over de mensen in het land. Ik hoor de mensen in het land die ik spreek praten over dat er nu weer chaos is. Hebben zij gelijk?
JETTEN
Ik snap en deel ook het ongeduld. En kijk, wij laten op een aantal thema's zien dat het kan. Dat we ook met verschillende partijen in de Kamer tot meerderheden komen van grip op migratie tot meer betaalbare woningbouw, maar natuurlijk wil iedereen ook weten gaat die begroting de eindstreep halen.
BORGMAN
Wiens verantwoordelijkheid is dat eigenlijk?
JETTEN
Nou, het is de taak van een kabinet om een begroting te maken en elke dag z’n best te doen om die begroting ook aan een meerderheid te helpen.
BORGMAN
Maar er zijn nogal wat opmerkingen gemaakt over de manier waarop dat allemaal gegaan is, wie is verantwoordelijkheid is het dat het zolang duurt en dat dat inpassen van die wensen zolang duurde?
JETTEN
Dat ligt helemaal bij ons. Kijk, dat is niet aan de oppositie, dat is aan ons als coalitie en als kabinet.
BORGMAN
En welke verantwoordelijkheid draagt u daar dan bij?
JETTEN
Nou, ik ben voor alles wat wij doen eindverantwoordelijk.
BORGMAN
Maar u bent de premier, u zou het proces moeten leiden. Als iedereen constateert dat het proces nog wel wat op te merken en aan te merken valt, wat zegt dat dan over uw premierschap?
JETTEN
Nou, dat zegt dat er een miljoenennota ligt waar dit kabinet hartstikke trots op is en waar we de komende weken nog over gaan doorpraten met de oppositie om ook op die thema’s die ik net noemde, die meerderheid te gaan bouwen.
BORGMAN
Het is een beetje alsof u met buurvrouw 1 op vakantie wil naar Spanje en buurvrouw 2 op vakantie wil naar Frankrijk.
JETTEN
Ik zou altijd Spanje kiezen.
BORGMAN
Maar daar kunt u dus wel kiezen.
JETTEN
En dat is denk ik wel iets waar we echt vanaf de allereerste dag van dit kabinet heel helder over zijn geweest vanuit alle drie de partijen. Wij vinden het echt beter voor Nederland als we op die grote onderwerpen toch proberen tot die brede samenwerking te komen en niet te vervallen in deze platte keuze.
BORGMAN
Het is zo gek, want iedereen heeft het over keuzes maken en u houdt maar steeds vol, die keuze is niet nodig. Dat is toch een tegenstrijdigheid? Mensen in het land zijn toch niet gek?
JETTEN
Nou, er is, en het was volgens mevrouw Bikker die dat het mooiste verwoordde, er is ook een derde optie en dat is gewoon via de inhoud kijken hoe je dat draagvlak kan organiseren.
BORGMAN
Maar als u naar de inhoud kijkt, dan moet u constateren dat de beide buurvrouwen het niet met elkaar eens zijn over waar ze naartoe willen.
JETTEN
Ja, en ik vind het wel leuk hoe u het probeert, maar soms kun je ook de beide buurvrouwen tot een nieuw inzicht brengen als je een aantal onderwerpen aan elkaar verbindt, zodat er voor iedereen ook een betere oplossing uit kan komen.
BORGMAN
Maar hoe dan ook, de conclusie van dit alles is dat het nog maanden duurt voordat er zekerheid komt.
JETTEN
Het is net als voorgaande jaren zo, dat er pas wordt gestemd over alle begrotingen aan het einde van het jaar, maar we gaan wel proberen om in de komende weken die richting scherp te hebben door die gesprekken die we nu gaan voeren.
BORGMAN
En is dan de stemming over het belastingplan voor u echt een harde deadline?
JETTEN
Ja, kijk, als je uiteindelijk het zoet en zuur aan elkaar verknoopt, wat altijd moet bij een begroting, dan is het belastingplan daar gewoon een cruciaal onderdeel van. Dus zonder een akkoord op het belastingplan zal het echt een stuk moeilijker worden om dan in december een akkoord over te maken.
BORGMAN
Dus op 12 november weten we hoe de overlevingskansen van uw kabinet zijn?
JETTEN
Nou, op 12 november weten we of het nog lukt om tot een breed akkoord te komen.
STANS (NIEUWSUUR)
Premier Jetten, een heel ander onderwerp. Er werd eerder gevraagd naar de waarschuwing van uw Poolse collega Tusk over de Russische dreiging. In het verlengde daarvan, in de Amerikaanse media, zijn nu berichten dat Amerika op korte termijn een derde tot de helft van de Amerikaanse troepen uit Europa terug zou trekken. Hoe rampzalig zou dat voor Europa zijn?
JETTEN
Het is niet de eerste keer dat dit soort signalen komen. Maar we moeten wel heel serieus nemen, omdat de Amerikanen al vaker hebben gezegd dat ze willen heroriënteren waar ze hun manschappen inzetten. We zijn steeds beter in staat om dat Europese grondgebied zelf te bewaken en te verdedigen. Maar de Amerikanen spelen daar wel een belangrijke rol. Dus dat zou echt een grote herschikking vragen van de Europese manschappen als de Amerikanen echt op deze schaal zich uit Europa zouden terugtrekken.
STANS
Als ze tienduizenden manschappen terugtrekken, 30, 40.000 wordt dan over gesproken. Kan Europa dat op dit moment aan met de Russische dreiging?
JETTEN
We kunnen heel veel zelf, maar voor een deel van de afschrikking hebben we ook de Amerikaanse slagkracht nodig. Dat uit zich niet alleen in het aantal mensen dat vanuit de VS hier in Europa gelegerd is, maar het gaat vooral ook over een aantal systemen die nodig zullen zijn om in Europa onder andere de luchtverdediging echt op het hoogste peil te houden.
STANS
En als die ook verdwijnen, wat dan?
JETTEN
Dat kun je niet op hele korte termijn als Europa helemaal overnemen en daarom zijn we als Europa ook volop aan het investeren in veel meer eigen systemen en middelen, soms ook van Europese bodem geproduceerd.
STANS
Maar dat duurt allemaal veel langer nog.
JETTEN
Dat is ook precies de reden waarom we binnen dat NAVO-verband continu met de Amerikanen in gesprek zijn, want het lijkt nu alsof de Amerikaanse aanwezigheid in Europa alleen in het Europese belang is en het is belangrijk dat de Amerikanen zich realiseren dat veel van de Russische potentiële dreiging op de VS juist vanuit Europa wordt afgeschrikt of wordt tegengehouden. Dus terugtrekking van de Amerikanen vanuit het Europese grondgebied betekent meer onveiligheid voor Amerikanen aan de Oostkust. Dus dat zou vanuit de Amerikaanse perspectief ook geen verstandige keuze zijn.
STANS
Maar blijkbaar wordt daar anders over geoordeeld, wordt het anders ingeschat?
JETTEN
Nou, niet geoordeeld. Er zijn afgelopen anderhalf jaar wel vaker dit soort signalen geweest. En dat hebben we ook elke keer heel succesvol kunnen voorkomen.
STANS
Hoeveel zorgen heeft u hierover in welke mate dat Rusland in de kaart speelt? Een zwakker Europa, militair gezien?
JETTEN
Kijk, dit is onderdeel van de Russische strategie. Om elke keer weer met speldenprikjes te proberen die continue hybride aanvallen te normaliseren. Dat we eraan gewend raken. Dat we er niet meer hyperalert van worden. En om te kijken of je verdeeldheid in het NAVO-bondgenootschap kan organiseren. We hebben ook tijdens de NAVO-top in Ankara weer laten zien dat dat bondgenootschap supersterk staat en dat juist ook de extra investeringen van de afgelopen jaren ertoe leiden dat de Amerikanen en de Europeanen ook weer meer op één lijn komen.
STANS
Ja, maar speelt zo'n terugtrekking Rusland niet veel meer in de kaart? Daar kunnen misschien afspraken tussen andere NAVO-lidstaten, kunnen die daar tegenop?
JETTEN
Nou, dit soort discussies drukken ons vooral met de neus op de feiten dat we niet voor niks zoveel tempo maken met het opschroeven van de defensie-investeringen vanuit Europese landen, maar ook in wat we zelf aan systemen kunnen produceren, zodat we ook veel meer in eigen hand hebben wanneer is het af en wanneer is het ook inzetbaar.
WESTER
Ja, meneer Jetten, heeft u ook nog eens even rondgekeken vanmorgen in de ministerraad en gevraagd of de judassen zich wilden melden die via het Algemeen Dagblad een aantal messen in de rug gegooid hebben?
JETTEN
Nee, we hebben gewoon met elkaar goed teruggeblikt op deze hele week.
WESTER
En was dit dan ook een onderdeel daarvan, bij die terugblik?
JETTEN
Nou, we hebben, zoals we dat elke vrijdag doen, even een korte ronde gemaakt, maar dat ging, zoals ik ook gisteren zei, in goede sfeer. En er zit gewoon een ploeg die er zin in heeft en die ook na deze APB nog meer is doordrongen, dat we voor een grote klus staan om onze belofte van doorbraken op grote thema's, om dat ook echt voor elkaar te boksen.
WESTER
U zegt alles in een goede sfeer, maar ik kan me voorstellen dat het om strontchagrijnig van te worden is als collega's via een ochtendblad de krant u zulke messen in de rug gooien, anoniem allemaal?
JETTEN
Ja, ik vind meer in algemene zin dat er ook in de afgelopen weken op allerlei thema's weer sprake was van lekkages. Dat dat überhaupt de grootste ergernis is van veel mensen als het gaat om politiek Den Haag en dat iedereen daaraan moet bijdragen om dat te stoppen.
WESTER
Maar dit is geen lekkage, dit is gewoon een vervelende actie tegen u gericht vanuit uw eigen kabinet. Lafhartig, anoniem.
JETTEN
Maar ik, dat heb ik gisteren ook in het debat gezegd, mij persoonlijk doet dat niet zoveel. Het gaat om de vraag hoe wij hier met elkaar gewoon goede dingen voor het land aan doen.