Dames en heren, shalom.
Het is waarschijnlijk het meest gebruikte, meest alledaagse woord in het Hebreeuws.
Een eenvoudige groet, waarmee mensen elkaar vrede toewensen bij het komen en gaan.
Tegelijkertijd is het een heel groot woord met een diepere betekenislaag, dat ook begrippen omvat als harmonie, innerlijke rust en heelheid.
En in die zin is het misschien wel een woord dat niet zo goed past bij deze herdenking.
Want de Kristallnacht was in alles het tegendeel.
Geen harmonie, maar redeloos geweld en georganiseerde razernij.
Geen gemoedsrust, maar pure angst.
Geen heelheid, maar gebroken glas en gebroken levens.
De wereld was geschokt en de internationale verontwaardiging was groot, ook in ons land.
Direct na 10 november 1938 vluchtten duizenden Duitse Joden naar Nederland.
Uit puur lijfsbehoud zochten zij hier een veilig heenkomen.
De schrijnende waarheid is, de meesten deden dat tevergeefs.
Zij stonden voor een gesloten deur.
Die historische verantwoordelijkheid weegt zwaar.
Want wij – wij weten wat daarna kwam.
Formeel herdenken we vandaag één gebeurtenis.
Eén huiveringwekkende nacht van angst en bruut geweld, gepland door een moorddadig regime, gevoed door blinde haat.
Maar de gruwelijkheid van de Kristallnacht als antisemitische geweldsuitbarsting is historisch gezien natuurlijk niet uniek.
Pogroms zijn van alle tijden en de les van de geschiedenis is dat geweld tegen Joden nooit ver weg is.
Ook niet in onze tijd.
De terroristische aanslag van 7 oktober 2023 is het ultieme bewijs.
En het is afschuwelijk om te zien hoe 88 jaar na de Kristallnacht ook in ons land anti-Joodse gevoelens opnieuw worden aangewakkerd door maatschappelijke verdeeldheid.
Hoe het antisemitisme terug is van nooit weggeweest, als de smeulende veenbrand die het is, met vlammen van haat die opnieuw oplaaien.
We zien en horen het terug in het publieke debat en op sociale media, in antisemitische uitingen die steeds vaker ongefilterd tot ons komen.
We zien en horen het terug in berichten over evenementen en bijeenkomsten die worden afgezegd, uit angst.
En daar moeten we ons tegen verzetten met alles wat in ons is.
Er is geen enkel excuus voor bedreiging en geweld tegen synagogen, tegen Joodse scholen en restaurants, of tegen Joodse Nederlanders die hun identiteit niet willen verbergen.
Laat dat volstrekt duidelijk zijn.
Geen enkel excuus.
(…)
Een paar weken geleden werd ik tijdens een werkbezoek aangeschoten door een jonge man, die mij na een kort gesprekje een boek gaf.
Zijn naam was Sam en het boek dat hij me gaf, vertelt het Shoah-verhaal van zijn overgrootmoeder, maar eigenlijk het verhaal van verschillende generaties uit zijn familie.
En dat was ook precies wat mij zo raakte in de persoonlijke boodschap die Sam voor in het boek had geschreven.
Met zijn toestemming citeer ik daaruit.
Hij schreef:
‘Dit is het verhaal van mijn overgrootmoeder die de kampen overleefde. Dankzij haar wilskracht ben ik er; ik hoop dat mijn dochter hier in Nederland een toekomst heeft.’
Een paar zinnen die vijf generaties overbruggen, en die heel scherp laten zien hoe diep en fundamenteel de zorgen zijn die 88 jaar na de Kristallnacht leven in Joods Nederland.
Ik heb Sam teruggeschreven dat we nooit mogen accepteren dat zijn dochter hier geen toekomst zou hebben.
En dat beschouw ik echt als een opdracht.
Om te beginnen voor de overheid, die moet zorgen voor bescherming, veiligheid, gemoedsrust.
Dat is simpelweg een kerntaak die de overheid maximaal goed moet uitvoeren, lokaal én landelijk.
Daarom hebben we als kabinet extra geld vrijgemaakt voor de beveiliging van Joodse gebouwen en instellingen.
Maar er ligt ook een bredere opdracht, omdat het tegengaan van antisemitisme meer moet zijn dan actie-reactie.
Meer dan symptoombestrijding.
Dus meer dan nog een politiepost voor de deur, nog meer straatverlichting of nog meer toegangspoortjes.
Dat moet ook, en dat heeft absolute voorrang, maar daar kan het niet bij blijven.
We moeten als samenleving weerbaarder worden tegen antisemitisme.
We moeten ons ertegen wapenen.
Ertegen blijven strijden.
En misschien wel de beste manier om dat te doen, is een aanwezige, herkenbare en bloeiende Joodse gemeenschap, die zichtbaar en onlosmakelijk deel uitmaakt van de Nederlandse samenleving.
Dat moet in het groot.
Vandaar dat we als kabinet heel bewust het Joods leven op nationaal niveau willen versterken en ondersteunen, in samenspraak met de Joodse gemeenschap en in nauw overleg met de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding.
Maar het kan ook in het klein.
Zo kreeg ik zelf een tijdje geleden van de landelijk studentenrabbijn een Delfts blauwe mezoezah, dus een gebedsrol in een klein kokertje, speciaal gemaakt voor Joodse eerstejaars studenten.
Blijkbaar bevestigen steeds minder mensen de traditionele mezoezah op de deurpost van hun huis, om negatieve reacties voor te zijn.
Zo klein kan onzichtbaarheid uit voorzorg dus beginnen.
En dat willen we niet – natuurlijk niet.
Daarom heb ik dit betekenisvolle cadeau thuis bij mijn eigen voordeur opgehangen.
Om te laten zien dat ik premier wil zijn van een land waarin Joods leven zichtbaar is.
Ik weet dat er in de Joodse gemeenschap mensen zijn die overwegen Nederland te verlaten.
Mensen die zich – net als Sam – afvragen of hun kinderen hier nog wel een toekomst hebben.
Alleen die gedachte al is heel verdrietig.
En ik zou die mensen willen vragen: geef er niet aan toe.
Want dit is uw thuis – Nederland is ons gezamenlijke thuis.
Dat moeten we uitdragen.
En dat moeten we verdedigen.
Omdat, dames en heren, we moeten blijven geloven dat we het veelkoppige monster kunnen verslaan.
Omdat we moeten blijven vechten voor al het goede en alle hoop die in dat ene woord besloten liggen.
Shalom.
Vrede, harmonie, heelheid.
We kunnen het elkaar niet vaak genoeg toewensen.
En wat heeft de wereld het keihard nodig.
Dank u wel.