Mensen die uit Oekraïne zijn gevlucht, worden op dit moment in Nederland opgevangen volgens de Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB). Deze Europese richtlijn geldt tot 4 maart 2028. Of de richtlijn wordt verlengd, moet de Europese Unie nog besluiten. Op het ministerie van Justitie en Veiligheid werkt Erik Klaver voor de programmadirectie Oekraïense Ontheemden (PD Oek). Hij legt uit wat er in Nederland moet gebeuren als de RTB afloopt.
Beeld: Ministerie van Justitie en Veiligheid
Erik Klaver
“Als we als overheid geen plan maken, zou de IND van alle Oekraïners die in Nederland willen blijven een asielaanvraag moeten beoordelen”, legt hij uit. “Dat zou een groot probleem zijn voor de migratieketen. Die is namelijk al zwaar belast. Ook kost het veel geld. Voor de Oekraïners zelf is het ook niet goed. Zij hebben al lang in onzekerheid moeten leven onder de RTB, omdat die richtlijn steeds tijdelijk was. Als zij dan ook nog een mogelijk jarenlange asielprocedure in moeten, geeft dat nog meer onzekerheid.”
Wat moet er na 4 maart 2028 dan gebeuren als de RTB stopt? In september 2026 deelde de minister van Asiel en Migratie de ideeën van het kabinet daarover met de Tweede Kamer. Het plan biedt Oekraïners 3 mogelijkheden: vrijwillig terugkeren naar Oekraïne, in Nederland blijven met een werk- of studievergunning, of in Nederland blijven met een speciaal tijdelijk document: een transitiedocument voor 3 jaar.
Hulp bij vrijwillige terugkeer naar Oekraïne
De oorlog in Oekraïne is nog niet voorbij. Toch zijn er regelmatig Oekraïners die vrijwillig teruggaan. Zij krijgen daarbij hulp van de Dienst Terugkeer en Vertrek (DTenV). Deze dienst boekt voor hen een vlucht naar Polen, waarvandaan ze zelf verder reizen. Het kabinet wil mensen blijven steunen die vrijwillig teruggaan naar Oekraïne. Als het land na de oorlog weer veilig is, is het belangrijk dat zo veel mogelijk Oekraïners terugkeren om het land weer op te bouwen. Maar dat lijkt nog ver weg. De overheid gaat ervanuit dat de meeste ontheemden uit Oekraïne voorlopig in Nederland blijven.
In Nederland blijven met een werk- of studievergunning
“We hopen dat mensen uit Oekraïne die straks in Nederland willen blijven, andere vergunningen daarvoor aanvragen”, vertelt Erik Klaver. “Bijvoorbeeld een werkvergunning, studievergunning of een vergunning om samen te zijn als gezin. De grootste groep willen we laten overstappen op een werkvergunning. Maar er is wel een probleem: de meeste Oekraïners voldoen niet aan de eisen. Je moet voor een werkvergunning namelijk veel geld verdienen en theoretisch opgeleid zijn als je van buiten de EU komt. De mensen uit Oekraïne werken bijna allemaal. Ze werken hard, maar doen vaak werk dat weinig betaalt. We onderzoeken of we de voorwaarden voor een werkvergunning kunnen aanpassen voor deze groep.”
Een tijdelijk document om in Nederland te blijven
De 3e oplossing die in het plan staat, is een tijdelijk document voor alle mensen die uit Oekraïne naar Nederland zijn gevlucht. Dit heet het transitiedocument. “Het transitiedocument is belangrijk om te voorkomen dat de migratieketen overbelast raakt door te veel asielaanvragen”, legt Erik uit. “Daar heeft de Immigratie- en Naturalisatiedienst het namelijk al enorm druk mee. Daarom hebben we samen met de IND gezocht naar een oplossing die we gemakkelijk aan mensen kunnen geven, zonder uitgebreide onderzoeken en administratie.”
Het transitiedocument is volgens PD Oek een goede oplossing. “Mensen krijgen dit document aangeboden door de overheid”, vertelt Erik. “Ze kunnen het krijgen als zij hun asielaanvraag intrekken en geen gevaar vormen voor de openbare orde. Met het transitiedocument kunnen ze 3 jaar in Nederland blijven. Daarna kunnen ze alsnog terugkeren naar Oekraïne of overstappen op een ander soort vergunning, bijvoorbeeld voor werk of studie.”
Meedoen in Nederland: wonen, werken en zorg
Nu de RTB nog geldt, hebben ontheemden uit Oekraïne recht op opvang, leefgeld en medische zorg via een speciale zorgverzekering. Straks kunnen ze met het transitiedocument meedoen binnen de gewone stelsels voor onder andere de bijstand en zorgverzekeringen. Ook is het de bedoeling dat ontheemden uit de opvang verhuizen naar eigen woonruimte. “Maar dat is ingewikkeld”, geeft Erik toe. “Vanuit een opvanglocatie moeten mensen dan verhuizen naar een koophuis of een huurwoning. Gezien het lage inkomen van de meeste mensen uit Oekraïne, zal dat heel moeilijk worden. Ze krijgen geen voorrang voor sociale huurwoningen. Daarom blijven de opvanglocaties voorlopig bestaan en worden ze langzaam afgebouwd.”
Van leefgeld naar bijstand
Op dit moment krijgen ontheemden uit Oekraïne leefgeld als ze onvoldoende eigen inkomen hebben. Mensen met een inkomen betalen een eigen bijdrage voor de opvang. Na 4 maart 2028 zal het leefgeld verdwijnen. Oekraïners die geen inkomen voor zichzelf kunnen verdienen, krijgen dan net als Nederlanders een bijstandsuitkering. “Voor gemeenten, die de bijstand regelen, zal dit voor veel extra werk zorgen”, licht Erik toe. “Vooral omdat een hele groep dan tegelijk recht krijgt op bijstand. Toch is dit volgens ons een slimme zet: het lijkt lastig en duur, maar de regelingen van de RTB kosten net zo veel geld. De regering wil graag dat mensen zichzelf kunnen redden in Nederland. Dit is een belangrijke stap in die richting.”
Aandacht voor Oekraïners en hun vragen
De plannen voor na de RTB betekenen veel voor de Oekraïners die in Nederland zijn. Het gaat over hun toekomst. PD Oek heeft veel contact met hen, vertelt Erik. “We willen weten wat ze bezighoudt, zodat we hun vragen goed kunnen beantwoorden. Via mensen die een groot bereik hebben in de Oekraïense gemeenschap, bijvoorbeeld via sociale media, delen we belangrijke informatie met de doelgroep. Veel mensen hebben ook vragen over de plannen voor na de RTB. Daarom organiseren we op de verschillende ontmoetingsplekken voor mensen uit Oekraïne informatiebijeenkomsten hierover. Ook hebben we samen met Vluchtelingenwerk een podcast gemaakt over dit onderwerp.”
Hoe nu verder?
Het plan van PD Oek voor na de RTB is nog niet definitief. De wetten die het ministerie van Justitie en Veiligheid hiervoor heeft gemaakt, gaan eerst in consultatie. Burgers en organisaties kunnen er dan op reageren. Daarna kijkt de Raad van State naar de wetten en stemt de Tweede Kamer erover. “In de tussentijd werken we samen met gemeenten en andere ministeries alvast aan de voorbereidingen”, vertelt Erik. “Ook blijven we goed contact houden met de Oekraïense gemeenschap. Zo hopen we samen tot een goede oplossing te komen, zodat mensen die voor de oorlog in Oekraïne zijn gevlucht, veilig zijn tot het in Oekraïne weer rustig is.”