Letterlijke tekst van de persconferentie van minister-president Jetten na afloop van de ministerraad op 20 november 2026. 

JETTEN

Goedemiddag, vanochtend ben ik de dag begonnen bij een Haagse patisserie in het kader van de Dag van de Ondernemer. En ik heb daar weer kunnen zien hoeveel ondernemerszin en vakmanschap er in Nederland te vinden is. Deze mensen zijn de ruggengraat van onze economie die we in deze tijd en oplopende kosten graag extra willen ondersteunen bij het investeren in en het innoveren en verduurzamen van hun bedrijf. Fijn ook om weer op een werkbezoek te zijn na een wat bewogen politieke week.

Later vandaag stuur ik een brief aan Sybrand Buma, de vicevoorzitter van de Raad van State, met de vraag om ons de komende maand te adviseren over in welke vorm of vormen wij als minderheidskabinet optimaal kunnen samenwerken met de constructieve krachten in het parlement. Met name als het gaat om de financiële besluitvorming. Want de ambitie van het kabinet is om met de Kamer te komen tot een financieel fundament voor besluitvorming over begroting en belastingen. En de spelregels die we daarbij hanteren.

Ondertussen zien we dat de wereld om ons heen doordraait. En waar dat Nederland raakt is het ook belangrijk dat we ons daar met volle aandacht op kunnen inzetten. En daarom was ik gisteren in Berlijn op een top van de Coalition of the Willing, zo’n dertig landen die eensgezind achter Oekraïne staan en zich inzetten voor duurzame en rechtvaardige vrede. En in dat kader hebben we gesproken over de diplomatieke gesprekken voor een staakt het vuren, waar onlangs dankzij inzet van de VS weer wat beweging in is gekomen. En Europa zal daarbij aansluiten omdat wij gaan over onze eigen veiligheid en dat we klaarstaan om een eventuele vredesdeal ook goed met waarborgen in te kunnen kleden. Maar zo’n akkoord kan er alleen komen als Rusland deze oorlog stopt en serieus komt onderhandelen over een oplossing. En gezien de doorlopende aanvallen op burgerdoelen zien we daartoe nog geen enkel signaal. En gisteren, als gevolg van die Russische roekeloosheid, werd ook de Nederlandse ambassade in Kiev beschadigd. Het is een nieuwe escalatie die we hoog opnemen waarvoor we Rusland ter verantwoording hebben geroepen. En laten we niet vergeten dat onschuldige Oekraïners hier eigenlijk al ruim vier jaar lang mee te maken hebben, dag in dag uit. En het is dus ook zaak dat we die druk op Rusland blijven verhogen en Oekraïne op alle terreinen ondersteunen.

Ook de situatie in het Midden-Oosten blijft zeer onrustig met grote impact op belangrijke scheepvaartroutes. De Straat van Hormuz is al langere tijd vrijwel geblokkeerd. En de laatste maanden staat ook de veiligheidssituatie in de Rode Zee en de Bab el-Mandeb onder druk door de toenemende dreiging van de Houthi’s. En de economische gevolgen daarvan zijn wereldwijd voelbaar tot in de portemonnee van bedrijven en consumenten, ook in een open handelsland als Nederland. En we hebben dus groot belang bij die vrije doorvaart. Daarom hebben we vandaag besloten in de ministerraad dat we van medio december tot begin januari het marineschip de Evertsen inzetten voor het begeleiden en beschermen van schepen in de Rode Zee. En dat doen we onder de EU-missie Aspides, die daar al enkele jaren actief is.

Tot slot kan ik u melden dat volgende week hier viceminister-president Yeşilgöz staat, omdat ik zelf in Brussel ben, bij een extra Europese raad over de ondersteuning van Oekraïne, maar vooral ook de Europese meerjarenbegroting. En samen met Duitsland, Denemarken, Zweden, Finland, Oostenrijk en België zet Nederland zich in voor een moderne en betaalbare begroting, waarin we scherpe keuzes maken voor de uitdagingen van deze tijd. Morgen verschijnt een nieuw onderhandelingsvoorstel van de voorzitter Antonio Costa. We zullen daar zien of daar serieuze stappen worden gezet en of dit wel een goede basis kan zijn voor de onderhandelingen in Europa. Dank u wel.

GEERTS (NOS)

Meneer Jetten, afgelopen dinsdag kondigde u dat u een brief ging sturen aan Sybrand Buma. Inmiddels is het vrijdag en zegt u dat u later vandaag een brief gaat sturen. Wat maakt het zo ingewikkeld dat u vier dagen nodig heeft om een brief te sturen aan iemand?

JETTEN

Nou, dat is niet zo ingewikkeld. En in die brief zullen ook niet heel veel nieuwe dingen staan, dat heb ik ook van de week al aangekondigd. In de brief die het kabinet aan de Kamer heeft gestuurd staat eigenlijk de vraag die we hebben en waar de heer Buma ons bij wil gaan ondersteunen.

GEERTS

Maar dan had u toch ook gewoon een cc’tje naar Sybrand Buma kunnen doen?

JETTEN

Dat had gekund, maar we hebben deze dagen ook even gebruikt om met hem dit proces goed voor te bereiden.

GEERTS

Oké. Want even: wat wordt precies zijn opdracht dan die in die brief komt te staan?

JETTEN

Nou, dat is eigenlijk wat we ook in het Kamerdebat hebben gewisseld: wij als kabinet constateren dat er afgelopen maanden op heel veel dossiers goed kan worden samengewerkt met het parlement, maar dat het met name op die financiële besluitvorming toch echt moeilijker is gebleken. We hebben al een aantal lessen getrokken voor onszelf, maar willen graag ook de komende tijd gebruiken om dat financiële fundament te verstevigen en de heer Buma gaat ons adviseren hoe dat op een goede manier te doen.

GEERTS

En waarom moet daar eigenlijk iemand van buiten bij? Waarom kunt u dat zelf niet doen?

JETTEN

Nou, we hebben daar zelf ook echt een grote rol te vervullen, dus het is niet zo dat Buma ons nu de oplossing komt aanreiken. Uiteindelijk, als je een financieel fundament wil en meer structurele afspraken met een deel van de Kamer over de lange termijn financiën, dan is dat een afspraak die je tussen politieke fracties en tussen fracties en het kabinet moet maken. Tegelijkertijd zien we dat de afgelopen maanden de politieke temperatuur hier in Den Haag behoorlijk is opgelopen, dat het ook goed is om dat even te laten kalmeren en afkoelen zodat we vanuit daar een betere basis kunnen leggen.

GEERTS

Maar is het niet een zwaktebod dat je iemand van buiten nodig hebt om wat normaal gesproken politici onderling moeten oplossen voor elkaar te krijgen?

JETTEN

Ik vind het zelf ook wel sterk dat we met elkaar gaan constateren dat we, zoals het de afgelopen maanden is gegaan, niet nog eens willen. Daar moeten we zelf echt een aantal dingen anders voor doen: samenwerking in het kabinet, samenwerking binnen de coalitie en ook uiteindelijk het maken van politieke afspraken met meerdere fracties. Maar we zitten ook voor het eerst in zo’n minderheidskabinet. Dat is voor iedereen even wennen en daarop wat advies bij inwinnen, dat is denk ik verstandig omdat niemand dat Haags gedoe van de afgelopen weken nog een keer herhaald wil zien.

GEERTS

Is het niet zo dat partijen elkaar zo weinig vertrouwen dat je iemand van buitenaf nodig hebt om alleen al daar aan te werken?

JETTEN

Het vertrouwen in de politiek van Nederlanders in de politiek is laag. Maar ook het vertrouwen hier in Den Haag is gewoon broos. We hebben een erg versplinterd politiek landschap waar het vaak gaat over winst- en verliesrekeningen en ontzettende zwart-wit discussies. Dat moeten we als politici zelf ook weer doorbreken. En dan helpt het soms ook als iemand daar even de spiegel goed voor houdt. Maar ook suggesties doet over hoe dit beter kan.

GEERTS

Nu heeft u het idee geopperd om de volgende keer met blokken te gaan onderhandelen. Nou ja, die blokken zouden langs politieke lijnen zijn, links dan wel rechts. Is het niet zo dat de twijfel is of u wel in goed vertrouwen onderhandelt en dat het daarom zo moeilijk is? Want een rechts blok komt aan tafel en denkt: ‘ja, ze zetten ons onder druk dat ze wellicht met links gaan’. En een links blok komt aan tafel en vertrouwt niet dat ze er alleen maar zitten om uiteindelijk weggespeeld te worden en rechtse partijen te dwingen met u samen te werken.

JETTEN

Ja, we hebben de afgelopen maanden steeds geprobeerd om zo breed mogelijk politiek draagvlak te krijgen voor de begrotingen en de belastingen. En we spraken met zeven, acht politieke fracties over aanpassingen van de plannen van het kabinet. Maar het klopt dat daardoor ook iedereen een beetje de kaarten tegen de borst bleef houden. En door vaker expliciet te kiezen met welke partijen of welk blok van partijen meer exclusieve onderhandelingen worden gestart, dan kunnen we hopelijk ook meer de diepte in en die gesprekken ook beter met elkaar afronden.

GEERTS

Maar is het probleem daarbij niet dat zij wellicht denken: met die Rob Jetten valt nog wel te praten, maar het kan zijn dat de minister van Financiën andere ideeën heeft als je aan de linkerkant van het spectrum zit. Of de partijen aan rechts denken: ah die minister van Financiën is wel willend, maar de minister-president die hebben we nog niet aan boord?

JETTEN

Nee, maar daarom hebben we ook met elkaar afgesproken dat we, voor de coalitiefracties in ieder geval geldt, dat zij ook dit soort grote financiële besluitvormingsmomenten echt eensgezind willen optrekken. Dat was natuurlijk een van de issues die we de afgelopen weken hebben gezien, dat het daar niet goed is gegaan en wij als kabinet ook met één mond met iedereen aan tafel zitten.

GEERTS

Ja, maar tegelijkertijd was er dinsdag in het debat constant, ook vanuit de coalitiefracties, het verhaal: ‘we zijn aan het werken aan vertrouwen’. Want dat is er blijkbaar nog niet na vier dagen met elkaar praten? Ik zou als oppositiepartij denken, nou ik wacht dat proces eerst maar eens even af, voordat ik me überhaupt committeer aan een afspraak met dit kabinet.

JETTEN

Ja, er zitten twee elementen aan. Eén is dat er veel is gebeurd in de afgelopen weken. Daar hebben we afgelopen weekend hele stevige gesprekken over gehad, met ik en de twee vicepremiers, maar ook de drie fractievoorzitters van de coalitie. Daar is het herstel van vertrouwen ingezet, maar we hebben ook gezegd, we blijven daar de komende tijd serieus werk van maken. En het tweede is dat ook maatschappelijke organisaties en oppositiepartijen tegen ons zeggen: ‘kom met een oplossing, zorg dat dit beter gaat functioneren, en voorkom vooral een grotere politieke crisis dan wel nieuwe verkiezingen’. En uiteindelijk zijn we daar toch met niet alleen coalitiepartijen bij betrokken, maar ook veel niet-coalitiepartijen hebben daar een rol te spelen.

GEERTS

Even kort over de rol van Sybrand Buma, die is vicepresident van de Raad van State, zijn onafhankelijkheid is ongelooflijk belangrijk, omdat hij adviezen geeft, zowel aan regering en Kamer. Bent u niet heel bang dat als u hem in dit politieke spel van zoveel wantrouwen trekt, dat daarmee de reputatie van Sybrand Buma en die van de vicepresident van de Raad van State nogal op het spel komt te staan?

JETTEN

Ik ben er echt van overtuigd dat de heer Buma zelf heel goed kan aangeven tot waar zijn rol in dit proces kan lopen. En wanneer het echt een politieke vraag wordt, dat hij die ook weer bij ons teruglegt. En ook in het verleden hebben eerdere vicepresidenten van de Raad van State vaak op zo’n moment kunnen adviseren en ook kunnen helpen om uit politieke impasses te komen.

GEERTS

En u heeft nooit geaarzeld en gedacht, misschien moeten we dit even aan iemand overlaten die al weg is uit de politiek en ook niet meer zo’n functie heeft?

JETTEN

Ik denk dat het gelijk ook heel nuttig is als iemand begrijpt hoe deze politieke dynamiek op dit moment in Den Haag is.

DE WINTHER (TELEGRAAF)

Meneer Jetten, hoorde ik u net in uw inleiding zeggen dat u de afgelopen dagen ook met meneer Buma heeft overlegd?

JETTEN

Ik heb even kort met hem afstemming gehad om aan te geven dat we het fijn vinden dat hij dit gaat doen. En dat we bij deze brief die ik vandaag naar hem stuur ook de handelingen uit het debat van de Tweede Kamer voegen. Omdat er ook vanuit de Kamer natuurlijk een aantal suggesties en aandachtspunten zijn meegegeven.

DE WINTHER

Ja, kunt u Nederland deelgenoot maken van hoe hij eigenlijk reageerde op uw verzoek?

JETTEN

Om dit te gaan doen?

DE WINTHER

Ja.

JETTEN

Ja, hij staat er positief tegenover, want anders dan was hij dit ook niet aangegaan. Kijk, de heer Buma heeft zelf jarenlang ervaring in de Haagse politiek, maar is ook tijdens de kabinetsformatie betrokken geweest. Dus hij begrijpt dat het complex is in een parlement met heel veel politieke fracties en een kabinet dat stoelt op een minderheid. Dus hij wil daar graag bij helpen, maar zal dat ook op zijn manier doen. Dus zal er ook niet voor terugdeinzen om af en toe de vinger op de zere plek te leggen.

DE WINTHER

Maar heeft hij niet met u min of meer zelf zijn opdracht dan vormgegeven? Naar aanleiding van het gesprek wat u heeft gehad.

JETTEN

Nou, als ik zelf het woord opdracht heb gebruikt, dan moet ik dat nu meteen nuanceren. Want ik geef als minister-president zeker geen opdrachten aan de vice-president van de Raad van State. Die functioneert helemaal onafhankelijk.

DE WINTHER

U zou minder lief worden dus, wie weet.

JETTEN

Ja, maar toch wel met respect voor de rollen in de staatsmachten.

DE WINTHER

Maar wat is het dan? Een verzoek?

JETTEN

Het is een verzoek, inderdaad. En dat wil hij graag aangaan en daar zijn we hem heel erkentelijk voor. Maar ik realiseer me ook, en dat zal hij denk ik ook zeggen als hij die vraag krijgt, hij kan de komende weken helpen om een aantal adviezen uit te brengen. Maar het is uiteindelijk wel ook aan het kabinet en de politieke fracties om dat financiële fundament ook steviger met elkaar af te spreken.

DE WINTHER

Voor wie is dit verzoek nou eigenlijk bedoeld?

JETTEN

Nou, ik vind dat het begint bij het kabinet. Kijk, wij hebben zelf geconstateerd dat we de financiële besluitvorming zoals die de afgelopen maanden is gelopen, dat we dat niet nog een keer op deze manier willen. Daar hebben we ook een aantal hele concrete lessen aan verbonden. Zoals bijvoorbeeld minder voor de oppositie invullen wat zij belangrijk vinden en veel eerder kiezen of je exclusief met een partij of een blok van partijen wil onderhandelen. Maar er zijn denk ik nog meer lessen te trekken en adviezen aan ons te geven. En uiteindelijk is het ook, en dat zag je ook wel in het debat deze week, de heer Buma kan hopelijk ook helpen om met al die constructieve partijen in het parlement een paar afspraken te maken over binnen welk financieel kader je de politieke besluitvorming organiseert.

DE WINTHER

U gaf zelf al aan: het begint bij het kabinet, want daar moet het uiteindelijk vandaan komen. Het komt mij toch een beetje over dat u vier dagen met elkaar heeft zitten vergaderen daar en stoom af zitten blazen, maar eigenlijk ook niet echt een oplossing wist en dacht: weet je wat, we vragen iemand van buiten. Geef hem een maand de tijd, dan kunnen wij weer een beetje de gemoederen tot bedaren laten komen. Misschien wat uitpraten nog, wat etentjes her en der worden er georganiseerd, heb ik begrepen. En dan moet het uiteindelijk toch wel weer van ons komen. Oftewel, je parkeert eigenlijk een probleem waar je vier dagen lang niet uit kon komen.

JETTEN

Nou, we hebben inderdaad vier dagen samen gezeten. Eén dag op het ministerie, twee dagen op de Zwaluwenberg en nog op het Catshuis. En dat was eerlijk gezegd ook nodig. We hadden behoorlijke spanningen binnen de coalitie en binnen het kabinet. En dan moet je dat ook goed met elkaar bespreken en uitspreken, want anders kan het ook te lang gaan dooretteren. En dat doe ik dan liever in de volle omvang dan dat we het half hadden gedaan en binnen de kortste keren weer ruziënd over straat zouden rollen. En we hebben ook vanaf het begin al aangegeven: die gesprekken gaan over politiek, gaan over inhoud en gaan ook over het persoonlijke. Het persoonlijke vraagt gewoon een continue investering, want je moet er toch samen wat van maken. Het politieke en inhoudelijke gaat onder andere ook over die vraag, hoe zorg je dat die financiën meer stabiel verlopen, die structurele afspraken mogelijk worden. En daar denk ik dat vier weken een hele overzichtelijke periode is om dat advies van Buma te krijgen.

DE WINTHER

Ja, maar dan vermoed ik dan toch dat het antwoord op mijn vraag in ieder geval deels bevestigend is. Namelijk, u heeft meneer Buma gevraagd om werk te doen, terwijl u in die komende vier weken ook onderling met elkaar gaat kijken of dit nog enige kans van slagen heeft.

JETTEN

Nou, het heeft zeker kans van slagen, want anders dan hadden we dit ook niet gedaan. Het was natuurlijk makkelijker geweest om dit weekend te zeggen: we scheiden er mee uit…

DE WINTHER

Volgens mij is dat helemaal niet zo makkelijk. Dat is juist het probleem.

JETTEN

Nou, wij maken wel een keuze om in hele moeilijke politieke verhoudingen hier in Den Haag hier toch vol voor te gaan met elkaar. Maar het klopt, er zullen de komende weken en maanden parallel een hele hoop dingen moeten gebeuren om ervoor te zorgen dat we straks bij de voorjaarsnota en volgend jaar bij Prinsjesdag in een wat overzichtelijker proces zitten.

DE WINTHER

Ja, dus meneer Buma gaat aan de slag. En u gaat met uw club intern kijken of het ook anders kan.

JETTEN

Dus ook wij zijn aan de slag. En de heer Buma gaat ons daar in alle scherpte extra bij helpen.

DE WINTHER

Oké, en dan misschien even logistiek ook. Hoe moeten we ons dat voorstellen? Dit is een verzoek van het kabinet aan de vicepresident van de Raad van State. Dat betekent, neem ik aan, niet dat het hier in het Kamergebouw gaat plaatsvinden. Moeten mensen op audiëntie komen bij de Raad van State of bij AZ of een paleisje aan het Lange Voorhout? Hoe gaat dat?

JETTEN

Dat is ook echt aan de heer Buma om dat zelf vorm te geven, want hij gaat dit helemaal onafhankelijk doen.

DE WINTHER

Ja, en u heeft nog helemaal geen idee?

JETTEN

Nou, dat laat ik ook aan hem.

DE WINTHER

Staat dat in die brief?

JETTEN

Nou, hij weet dat wij ons niet gaan bemoeien met de wijze waarop hij hier invulling aan gaat geven.

DE WINTHER

Ja, en nog even voor de duidelijkheid. Is het nou zo dat in zijn advies expliciet niet mag worden meegenomen een advies om een richting te kiezen? Van links of rechts, bijvoorbeeld?

JETTEN

Nou, het uiteindelijk kiezen van die richting is wel ook het politieke primaat, zoals volgens mij lid-Keijzer dat heel terecht zei in het debat. En dat is dus aan het kabinet en de coalitiefracties in eerste plaats om daar een weging in te maken.

DE WINTHER

Een weging, maar mag hij dat nou wel of niet adviseren?

JETTEN

Nou, ik ga de heer Buma niet voorschrijven wat hij wel en niet mag adviseren. Maar de uiteindelijke keuze en het opvolgen van keuzes, dat is wel aan de politici.

DE WINTHER

En het kan dus ook heel goed mogelijk zijn dat de hele coalitie of een deel van de coalitie vindt dat het advies niet goed is en dat het dus niet moet worden opgevolgd.

JETTEN

Dat kan altijd bij adviezen,

WESTER (RTL)

Meneer Jetten, wat kan Sybrand Buma, de vicevoorzitter van de Raad van State nou precies wat u zelf als premier niet kunt?

JETTEN

Nou, we hebben de afgelopen weken gezien dat de politieke samenwerking rondom de begroting echt naar een kookpunt is opgelopen. En dat is soms ook goed om iemand met iets meer afstand van die politieke actualiteit te laten reflecteren en te laten adviseren over hoe dit beter kan.

WESTER

Is het iemand met iets meer afstand of ook iemand met iets meer ervaring, met iets meer kennis van het politieke proces?

JETTEN

Nee, het gaat er echt om dat je nu met zeventien partijen in de Tweede Kamer zit en volgens mij nu twintig fracties in de Eerste Kamer. Ongekende politieke constellatie wat dat betreft. Grote opgaven die voor ons liggen. En het is, zoals we al vaker hebben gezegd, voor iedereen wennen: hoe kom je dan tot effectieve samenwerking? Dat geldt voor het kabinet, voor de coalitie, maar ook voor oppositiepartijen die zeggen er constructief in te zitten. Het is een grote wens om naar meer structurele afspraken te komen. Naar ook het Scandinavische voorbeeld wordt dan vaak aangehaald. Daar wat lessen op delen is denk ik alleen maar nuttig.

WESTER

Maar dit zijn allemaal dingen die u nu opnoemt, die u bij de start van het kabinet ook al wist.

JETTEN

Klopt, en daar hebben we ook op een aantal dossiers, denk ik, goede stappen gezet. Er zijn veel wetsvoorstellen door het parlement geloodst. Twee derde daarvan met brede steun in het parlement. Zo’n 20% over rechts en 15% over links. Dan zie je dus dat het kabinet er wel degelijk in slaagt om met wisselende meerderheden, de goede dingen voor het land te doen. Maar ja, financiën gaat uiteindelijk om het verdelen van het zoet en zuur. Dat is ook de moeilijkste noot om te kraken. En ik denk dat we Nederland echt een plezier doen als dat volgend jaar met minder gedoe kan, dus laten we daar maar een paar goede lessen uittrekken.

WESTER

Maar als u nou terugkijkt, waar zit dan precies de weeffout aan het begin bij de start, die nu hersteld moet worden?

JETTEN

Die zit wat mij betreft echt vanaf de start van de zomer, waarbij we als kabinet hebben gedacht: laten wij nou de plannen uit het coalitieakkoord op een aantal thema’s bijstellen, gehoord hebbende de oppositie. Maar daar hebben we te veel voor de oppositie ingevuld wat voor hen belangrijk was. In plaats van dat we echte, hele diepgravende onderhandelingen met hen zijn gestart, om dat ook goed af te ronden. Dus een heel groot deel van wat met de beste bedoelingen niet goed is gegaan, kunnen we zelf als kabinet de volgende keer al anders doen. Daar hebben we ook niet per se een extern advies voor nodig. Maar je proeft ook deze week in samenleving en parlement de brede behoefte om toch weer tot wat normalere verhoudingen te komen en hoe je ook afspraken kan maken over langjarige samenwerking.

WESTER

U zegt eigenlijk: ‘we hadden meer moeten luisteren naar de oppositie’?

JETTEN

Nou, we hebben heel veel geluisterd maar we hebben daarna, denk ik, te veel gedacht dat we voor anderen konden opschrijven hoe het dan verder zou moeten in plaats van dat we dat echt in gezamenlijkheid hebben gedaan.

WESTER

Hoe kun je beter luisteren naar de wensen van de oppositie als er partijen zijn zoals de VVD die zeggen: ‘ja, maar met dat deel wil ik sowieso niet samenwerken’?

JETTEN

Toch heb ik dat deze week niet gehoord. Ik heb deze week gehoord dat er richting de constructieve partijen geen blokkades zijn op de inhoud. Maar dat neemt niet weg dat elke fractie voor zichzelf duidelijk kan maken waar hun inzet op gericht is en welke thema’s ze minder enthousiast van worden. Dat doen coalitiefracties, maar dat doen oppositiefracties net zo goed.

WESTER

U zei afgelopen, wanneer was het, dinsdag: ‘ik ben misschien te optimistisch geweest’. Hoe optimistisch bent u over het slagen van Buma?

JETTEN

Ik zie dat als een belangrijke stap om voor het komende jaar en misschien wel de komende jaren dat financiële fundament te verstevigen maar echt als een stap daarnaartoe. Omdat het uiteindelijke politieke werk door de politieke fracties en het kabinet moet gebeuren.

WESTER

U verwijst ook steeds naar het Scandinavisch model, maar dat is toch een totaal andere politieke, ze hebben daar totaal andere politieke verhoudingen, totaal andere politieke geschiedenis. Dat is niet zo één op één zomaar transporteerbaar naar Nederland toe?

JETTEN

Dat klopt. En ook daar is die vorm van samenwerken niet van de een op de andere dag ontstaan. Dat is een traditie die je met elkaar moet ontwikkelen. Wij staan daar nu helemaal aan het begin. En er zijn dus wel degelijk lessen te trekken uit die landen. Maar je moet ze ook wel door vertalen naar de Nederlandse situatie. En we hebben daar ook misschien tijdens de kabinetsformatie te makkelijk gedacht dat dat vanuit de oer-Hollandse poldertraditie ook hier heel gemakkelijk zou gaan lukken, het vraagt iets meer werk.

DE HORDE (FINANCIEELE DAGBLAD)

Meneer Jetten, ik heb nog een paar vragen over de spelregels die u wilt afspreken. Want wat voor soort spelregels zijn dat en met wie worden die afgesproken?

JETTEN

Uiteindelijk willen wij als kabinet een steviger financieel fundament waar die spelregels ook onderdeel van zijn. Dus dat zijn afspraken die je zal moeten maken tussen verschillende fracties in de Kamer.

DE HORDE

Maar moet die dan ondertekend worden door een oppositieleider?

JETTEN

Nou kijk, tot nu toe zijn oppositiepartijen ook heel helder geweest dat zij niet in allerlei vaste constructies willen komen. Tegelijkertijd hoorde ik ook deze week in de Kamer zo’n tien partijen zeggen: ‘kijk, we willen best constructief samenwerken, maar dan liever in een voorspelbaarder format dan de afgelopen maanden het geval is geweest’. Dus het zou mooi zijn als één of meerdere fracties inderdaad wel met ons willen afspreken: dit is de manier waarop we de komende paar jaar met die financiële besluitvorming omgaan.

DE HORDE

Maar moet ik dan denken aan: ‘we gaan niet onderhandelen met fracties die ongedekte moties indienen’ of dat soort voorstellen?

JETTEN

Ja, kijk, wij hebben ook aangegeven dat wat het kabinet betreft en ook de coalitiefracties hebben dat aangegeven in het debat: het coalitieakkoord en alles wat daarna is gekomen, dat dat het uitgangspunt is, waarop wij hier naar kijken. Daar is onder andere netjes dekken van voorstellen een belangrijk onderdeel van.

DE HORDE

Dus één van die afspraken die dan gemaakt zullen worden is van: als je met ongedekte zaken komt, dan gaan we met een ander blok onderhandelen?

JETTEN

Exact.

DE HORDE

En ook bijvoorbeeld als je dingen aan elkaar koppelt die niet aan elkaar gekoppeld zouden moeten worden?

JETTEN

Ja, dat is wel echt onze inzet, dat je inhoudelijke voorstellen echt op een merites beoordeelt. Want als we alles met alles verknopen, dan wordt het wel heel ingewikkeld om nog grote keuzes te maken hier in Den Haag. Tegelijkertijd kunnen we ook niet voorschrijven wat de inzet van fracties is. Dus dit zal onderdeel van de gesprekken zijn.

DE HORDE

Maar dat is natuurlijk precies het probleem. U kunt dat niet voorschrijven. Meneer Buma kan het ook niet voorschrijven. Dus wat hou je dan over over een maand?

JETTEN

Dat is ook een stuk reflectie dat iedereen hier in Den Haag zal moeten doen. Want je kunt niet aan de ene kant zeggen dat dit kabinet koste wat kost door moet, omdat verkiezingen slecht zouden zijn voor Nederland. En aan de andere kant niet met elkaar willen praten over hoe je die financiële samenwerking dan beter vormgeeft. Dus hier is het ook: takes two to tango.

DE HORDE

En het gaat wel over het financiële fundament. De grootste, één van de grootste uitgave van de Rijksoverheid is sociale zekerheid, maar juist op dat punt zijn de onderhandelingen uit handen gegeven aan de sociale partners. Dus in hoeverre botst niet de opdracht die aan Buma wordt gegeven aan de opdracht die u aan de sociale partners hebt gegeven?

JETTEN

Nee, kijk, ik denk dat juist het overleg met de sociale polder een voorbeeld is hoe je tot structurele langjarige afspraken kan komen. Want als het lukt om tussen kabinet, werkgevers en werknemers afspraken te maken over het aanjagen van economische groei en het moderniseren van onze sociale zekerheid, dan is dat ook een manier om in het parlement partijen breed in het politieke spectrum daaraan te verbinden. Zodat je dan ook de komende jaren echt die afspraken op SZW beter kan vastklikken met elkaar en niet elk jaar opnieuw die discussie voert.

DE HORDE

Dat begrijp ik wel. Maar tegelijkertijd komt er een Voorjaarsnota aan. Het is best denkbaar dat de sociale partners dan nog geen klip en klaar akkoord hebben bereikt. Dan ligt er dus nog steeds die aanvraag bij de sociale partners: denk erover na. Maar tegelijkertijd ligt er een aanvraag bij de oppositie: denk met ons mee. Dus hoe kunnen die twee beide waar zijn?

JETTEN

Wij zullen in ieder geval vanuit het kabinet drie ministers die onderhandelen met de sociale partners, alles op alles zetten om in het voorjaar al een aantal hoofdlijnenafspraken hebben, die ook richting kunnen geven aan de Voorjaarsnota en later de Miljoennota. En tegelijkertijd wisten we ook bij de start van de onderhandelingen met de polder, dat dat een proces is dat ook zijn tijd nodig heeft. En dat dat niet de kortste keer is afgerond.

AKKERMAN (WNL)

Meneer Jetten, is er afgelopen weekend nog een keer door uw hoofd gegaan dat u misschien wel eens korter premier zou kunnen zijn dan Dick Schoof?

JETTEN

Nee, dat interesseert me echt helemaal niks.

AKKERMAN

Nee?

JETTEN

Nee.

AKKERMAN

Oké. Vrijdagavond, toen barstte de bom eigenlijk een beetje: Dilan Yeşilgöz noemde toen een mislukt experiment, het minderheidskabinet. Hoe was de sfeer zaterdagochtend op de Zwaluwenberg?

JETTEN

Nou, ik ga niet zoveel zeggen over wat wij binnenkamers met elkaar hebben besproken maar u zult begrijpen dat het af en toe best ongezellig was.

AKKERMAN

Ja, andere mensen hebben wel dingen gezegd over hoe de sfeer binnenkamers was en dat ze u op een manier hebben gezien, boos voor uw doen, zoals ze dat niet eerder hadden gezien. Hoe boos was u op Dilan Yeşilgöz?

JETTEN

Ik vind het niet nuttig om dat nu nog te gaan recenseren met elkaar. Wij hebben niet voor niks vier dagen samengezeten. Dat laat denk ik wel zien dat het echt heel serieus was, dat we veel met elkaar te bespreken hadden. Maar dat we het ook heel serieus hebben genomen om dat helemaal uit te diepen zodat we ook weer de weg vooruit kunnen vinden.

AKKERMAN

U zou getwijfeld hebben ook zelf of u wel met haar door kon. Wat gaf uiteindelijk voor u dan de doorslag om te denken: ‘ik kan toch met haar door in een kabinet’?

JETTEN

Nou, ik heb daar van alles over gelezen maar ik heb niet voor niks het weekend vrij geruimd en de vicepremiers en de fractievoorzitters gevraagd om bij elkaar te komen, juist omdat ik het superbelangrijk vind dat we deze periode ook achter ons laten zonder dat daar nog een hele hoop oud zeer wordt meegenomen. Dus dan moet je af en toe echt even de pijn opzoeken zodat je weet dat alles op tafel ligt en je vanuit daar weer verder kan gaan bouwen.

AKKERMAN

U zei: ‘ik heb van alles gelezen’. Heeft u dan ook dingen gelezen die niet kloppen?

JETTEN

Ja, ik vind het altijd fascinerend hoe allerlei reconstructies tot stand komen. Maar…

AKKERMAN

Nee, maar dan ben ik wel benieuwd of er dingen zijn waarvan u nu zegt: ‘die wil ik dan recht zetten’?

JETTEN

Nee, want dan ga ik zelf meedoen aan dat soort reconstructies en dat doe ik niet.

AKKERMAN

Goed, u had natuurlijk eigenlijk ook wel een vrij comfortabele positie want de VVD wilde óf door óf stoppen met z’n drieën, het CDA en u konden ook prima met z’n tweeën door dus u had eigenlijk een best comfortabele positie toch dit hele weekend?

JETTEN

Nee, dat vind ik niet. We zijn niet voor niks met deze drie partijen in dit kabinet gestapt omdat het drie partijen zijn die vanuit het brede politieke midden bereid zijn verantwoordelijkheid te nemen en ook moeilijke keuzes ten aanzien van investeren in veiligheid en economie niet uit de weg te gaan. En ik geloof nog steeds dat deze combinatie eigenlijk de beste combinatie is gezien de verkiezingsuitslag van een jaar geleden. En dan moet je er ook met z’n allen 150% voor geven om dit goed te laten draaien en dingen voor mensen in het land te doen.

AKKERMAN

Dus die ambities die kon u niet waarmaken zonder de VVD zegt u?

JETTEN

Ja, dat hebben we, denk ik, ook het afgelopen half jaar gezien: met deze 66 zetels als basis voor het kabinet, heel goed mogelijk om miljarden te investeren in defensie, het stikstofslot open te breken, grip op migratie te krijgen. En dat zijn toevallig ook onderwerpen waar juist deze drie partijen de afgelopen 15 jaar vaak ook zelf medeverantwoordelijk zijn geweest voor de impasses waar we in terecht zijn gekomen. Laten we nou met deze politieke generatie dat proberen op te lossen.

AKKERMAN

Wie kwam er eigenlijk met het idee van Sybrand Buma?

JETTEN

Nou, we hebben lang met elkaar gesproken: is het niet nuttig om naast alles wat we zelf te doen hebben, ook nog een advies te vragen. En daar is het uiteindelijk uitgekomen, maar dat was een discussie die door het hele weekend heen liep.

AKKERMAN

U was maar met z’n zessen, dus zal een van de zessen al op een gegeven moment gezegd hebben: we moeten Sybrand Buma vragen.

JETTEN

Ja, en ik moet eerlijk bekennen dat ik niet meer precies weet welke van de zes als eerste naam noemde, maar de gedachte om ook van buiten even een scherp advies te krijgen, dat was een gedachte die bij iedereen wel op steun kon rekenen.

AKKERMAN

Welke andere opties zijn er over tafel gegaan?

JETTEN

Ook dat is niet nuttig om nu nog na te bespreken.

AKKERMAN

En wanneer kwam het idee op tafel, weet u dat nog wel?

JETTEN

Dat heb ik ook niet zo paraat, maar u kunt zich voorstellen dat we dit weekend een behoorlijke rollercoaster met elkaar hebben doorgemaakt.

AKKERMAN

En wanneer heeft u voor het eerst contact gehad met Sybrand Buma?

JETTEN

Aan het einde van het weekend.

AKKERMAN

Dus dan maandag? Ja, het is niet meer echt weekend, maar de laatste onderhandeldag, zeg maar.

JETTEN

Ja nogmaals, ik heb gezegd wat ik wilde zeggen over die gesprekken.

AKKERMAN

Oké, nou een laatste vraag dan. Hoeveel tijd neemt u voor dit proces? Heeft u inmiddels een duidelijke deadline?

JETTEN

We vragen de heer Buma om binnen vier weken met een rapport te komen.

AKKERMAN

Ja, dus de laatste vrijdag voor het kerstreces is het klaar.

JETTEN

Dat zou mooi zijn als dat lukt, dan kan iedereen onder de kerstboom misschien eens even goed nadenken over goede voornemens voor het volgende jaar.

WAGEMAKERS (ALGEMEEN DAGBLAD)

U had het begin van de week over persoonlijke verhoudingen waar nog aan gewerkt moest worden. Bedoelt u daarmee ook Eelco Heinen?

JETTEN

Iedereen die hierbij betrokken is zal zelf een extra stapje moeten zetten om die verhoudingen te verbeteren.

WAGEMAKERS

Ja, want vorige week was natuurlijk het debat. Minister Heinen zei vanochtend daarover: ‘u heeft allemaal in mijn ziel kunnen kijken wat ik daarvan vond’. Het zag er ijzig uit. Wat is uw interpretatie daarvan, van die verhouding?

JETTEN

Dit is een proces geweest waarin iedereen zijn emoties heeft gehad. En daar moet je gewoon serieus naar luisteren en dan ook kijken: hoe kom je daar weer uit met elkaar. Dus het heeft ook geen zin om daar een ranking in aan te geven.

WAGEMAKERS

Is er eigenlijk contact met minister Heinen geweest, ook misschien rond de Zwaluwenberg, omdat nu opeens aan een financieel fundament, een financieel kader wordt gewerkt? Daar heeft hij natuurlijk ook een rol in te spelen.

JETTEN

Ja, u kunt erop rekenen dat wij zaten daar met z’n zessen, maar dat we natuurlijk ook voor hebben gezorgd dat ook onze betrokken collega’s in het kabinet en de drie coalitiefracties goed waren aangehaakt.

WAGEMAKERS

Hoe ziet u zijn rol de komende maanden, want in de zomer is natuurlijk verschillende tafels, minister Heinen die met de een sprak, anderen met de ander. Hoe wilt u dat de komende tijd inkleden?

JETTEN

Nou, ik denk dat dat eigenlijk de afgelopen weken en maanden, dus in de zomer, hebben we onze les getrokken. Daar hebben we in oktober alles samengebracht tot één tafel. Dat heeft echt geholpen om ook weer een aantal goede afspraken te maken. Onder andere met de ChristenUnie en 50PLUS. En we zullen dadelijk in het voorjaar ook weer moeten toe gaan werken naar een nieuwe voorjaarsnota. Dus de minister en de staatssecretaris van Financiën zijn daar de belangrijkste spelers.

WAGEMAKERS

Als u nou kijkt naar de afgelopen week en u zou de balans opmaken van: welke schade hebben we nou opgelopen door deze week. Er is natuurlijk de benoeming van Klaas Knot was vorige week, de klimaattop was. Er is politiek vertrouwen in het land wat gezien heeft wat er allemaal gebeurd is. Dus welke schade hebben we nou opgelopen door een week lang Haagse politiek met zichzelf bezig te zien?

JETTEN

Kijk, wat mij ook altijd opvalt in zo'n week is dat het land ook doordraait. En ook veel collega vakministers gewoon bezig waren met hun werk. Dat is maar goed ook. En dat laat ook zien hoe zinloos al dat Haagse gedoe is geweest, dus daarom moeten we dat achter ons laten. En natuurlijk is het fijn als je ook op het internationale toneel als Nederland overal aanwezig kan zijn. Maar ik geloof niet dat dat lange weekend ons op een van de dossiers op achterstand heeft gezet.

PAK (ELSEVIER)

In uw probleemanalyse hoor ik u heel veel over culturele dingen spreken, bijvoorbeeld verhoudingen en vertrouwen onderling dat er al dan niet meer is. Waarom kiest u dan voor een probleemoplossing die alleen maar over structuur gaat?

JETTEN

Omdat het en-en-en is. Het is dus en de politiek, het is de inhoud en het is het persoonlijke. En de structuur, het advies wat daarop komt van Buma dat kun je nuttigerwijs ook vragen aan iemand die op enige afstand, maar wel met voldoende kennis van zaken zit. Maar de cultuurkant en het persoonlijke, ja dat moeten de mensen echt zelf doen. Dus dat begint bij mij, bij het kabinet, coalitiefracties en anderen.

PAK

Als dat bij u begint, wat gaat u dan anders doen?

JETTEN

Nou daar hebben we natuurlijk ook een aantal afspraken gemaakt om onder andere ook binnen de coalitie weer elkaar op vastere momenten te spreken. Zodat je voorkomt dat mensen elkaar verrassen en je meer ook eensgezind kan optreden.

PAK

Het opmerkelijke is dat juist aan het begin van dit kabinet de adviezen heel veel over die politieke cultuur gingen. U zou een kabinetsploeg hebben met ministers met kleine ego’s. En volgens mij heeft iedereen een nieuw koffiezetapparaat gekregen om zoveel mogelijk kopjes koffie met oppositie te drinken. Gaat u dan voortaan opletten hoeveel koffiekopjes er per week doorheen gaan?

JETTEN

Nou dat gaan we niet turven, maar we zien natuurlijk wel op allerlei dossiers dat die contacten hartstikke intensief zijn. Ook op het financiële hebbe we hebben deze zomer veel eerder en veel intensiever dan ooit tevoren contacten met allerlei partijen in de Kamer gehad, maar nog niet met het gewenste resultaat.

PAK

Dat heeft u in de zomer gehad, maar we weten ook van leden uit de oppositie dat na de zomer er nauwelijks meer koffie werd gedronken of gebeld of geappt met elkaar. Dus is dat dan toch geen reden om daar wel op toe te zien? Zeker rondom die financiën?

JETTEN

Nou, maar ook daar is het mijn beeld wel dat er wel degelijk ook veel gesprekken zijn geweest. U weet ook dat we op zondagen op het ministerie, op zaterdagen op het Catshuis hebben gezeten en er allerlei afspraken in de Kamer zijn geweest, dus ik herken niet het beeld dat er geen contacten zijn geweest.

PAK

En tenslotte, u kijkt volgens mij nog wel eens oude kamerdebatten terug. Leest u ook wel eens oude informatiedocumenten van de formatieperiode?

JETTEN

Nee, ik heb wel zo’n heel dik boek in de kast staan dat reflecteert op talloze kabinetsformaties, maar die heb ik al een tijdje niet meer aangeraakt.

PAK

Zeker die van de afgelopen formatieperiode, met de heer Buma ook, had wel een opvallend advies voor het kabinet. Namelijk dat het riskant zou zijn om steeds op ieder nieuw voorstel een meerderheid in het parlement te zoeken, omdat dat de prijs zou opdrijven voor het kabinet. U bent daar toch ingetrapt. Hoe zeker bent u dan dat u nu wel met adviezen van de heer Buma aan de slag gaat en die tot een goed eind kan brengen?

JETTEN

Nou, dit is natuurlijk een hele dure les geweest als je tot vijf keer toe, als ik het even goed tel, met nota’s van wijzigingen, de miljoenennota en het belastingplan aanpast. En nogmaals, steeds met de goede bedoelingen om de oppositie daarin tegemoet te komen, maar onvoldoende afgehecht dat je daarmee dan ook een punt kan zetten achter deze discussie. Dus daarom die belangrijke les om toch explicieter en exclusiever te kiezen met wie je in eerste instantie probeert zo'n totaaldeal te sluiten.

PAK

Dus u belooft de heer Buma dat u nu wel naar zijn adviezen gaat luisteren?

JETTEN

Nou, dan moet ik eerst even weten wat hij gaat adviseren, want dat heb ik net ook al gezegd: het staat hem vrij om onafhankelijk te adviseren. Het staat dan daarna ook ons vrij om daar dan een politiek vervolg aan te geven.

EK (SBS)

Ja, meneer Jetten, u zei net: de heer Buma krijgt een maand net voor het kerstreces dan waarschijnlijk klaar. Kan iedereen onder de kerstboom even gaan nadenken misschien over zijn advies. Kan het ook zo zijn dat mensen demissionair onder de kerstboom zitten op dat moment?

JETTEN

Dat is niet onze intentie.

EK

Wat als de heer Buma het niet lukt?

JETTEN

Het is niet aan de heer Buma om te adviseren over de toekomst van dit kabinet. Daar gaan we echt zelf over en vooral ook de Tweede Kamer. Dus wij werken gewoon door. Ook in de komende weken staan er allerlei grote dossiers bij ons op de agenda. En parallel daaraan werken we aan dat herstel van het vertrouwen en de voorbereiding van het financiële fundament.

EK

Wat nou als de heer Buma tot de conclusie komt dat die cruciale keuze die u maandenlang al uit de weg gaat toch nodig is, namelijk over links samenwerken of over rechts samenwerken. Gaat u die keuze dan met z’n drieën eindelijk eens een keer doorhakken?

JETTEN

Nou, als dat het advies is, dan is dat een serieus advies waar we dan met die drie coalitiefracties weer heel serieus naar moeten kijken.

EK

Maar dan bent u terug bij af.

JETTEN

Nou, nee dat weet ik niet. Want we hebben hopelijk de komende weken ook in de Eerste Kamer een novelle box 3, begroting en een belastingplan die worden aangenomen. Daarmee kan dit kabinet een groot deel van de ambities volgend jaar gaan waarmaken. En we weten tegelijkertijd ook: als je dat financiële fundament kan verstevigen, dan wordt het het komende jaar ook een stuk makkelijker.

EK

Ja, maar dan zit je volgend jaar waarschijnlijk met exact hetzelfde probleem. Namelijk dat u met z’n drieën wederom geen keuze durft te maken in de zomer. En de prijs dus, zoals we net concludeerden, alleen maar laat opdrijven door de oppositie?

JETTEN

Dat is denk ik wel een van de belangrijkste afspraken van afgelopen weekend: dat we die keuze dan wel gaan maken. En dat ik ook zal forceren dat die keuze dan wordt gemaakt. Want anders dan ga je inderdaad hetzelfde rondje herhalen als afgelopen zomer. En daarvan staat volgens mij letterlijk in de brief: ‘dat willen we nooit meer’.

EK

Is het ook uw doel met de heer Buma om de oppositie te bewerken op een manier waarop u hoopt dat ze bijvoorbeeld immateriële wensen niet meer zullen verknopen aan iets als een belastingplan?

JETTEN

Kijk, het wordt gewoon echt veel complexer en ingewikkelder in Den Haag als we alles met alles verknopen. Dus dat is, in ieder geval het beroep dat wij op partijen doen: probeer dat zo min mogelijk. Want dan wordt het ook makkelijker om met elkaar afspraken te maken. Maar nogmaals: wij kunnen niet voor andere partijen bepalen wat hun belangrijkste inzet is. Dus ja, dat is ook een vraag die echt bij de oppositie zelf zal moeten worden beantwoord.

EK

Ja, en ze luisteren inderdaad niet naar die oproep die u dan daarover doet. Heeft u daarom de heer Buma ingeschakeld? Omdat u hoopt dat iemand van buitenaf, als die dat tegen ze zegt, misschien dat ze wel luisteren?

JETTEN

Ik denk ook dat oppositiepartijen, net als ik, zullen zeggen: ‘we gaan het advies echt wel met heel veel vertrouwen en interesse tegemoet zien’. Maar het is zowel aan de kabinetsleden als aan de oppositieleden om dan vervolgens zelf wat met dat advies te doen of niet.

EK

De oppositie, een paar oppositiepartijen zeiden ook al dat ze juist bang waren voor het feit dat ze in het kerstreces kunnen gaan nadenken over wat heer Buma op tafel legt, die vroegen juist om in ieder geval nog een debat die laatste week voordat het kerstreces. Is dat ook uw intentie?

JETTEN

Dat zou heel mooi zijn als het lukt. Want er is geen reden om dit per se heel lang te laten duren.

GEERTS

Gisteren werd de ambassade in Oekraïne geraakt en beschadigd. Geen twijfel over, volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken, dat de Russen daarvoor verantwoordelijk zijn. Vandaag komt naar buiten dat Rusland, Nederlandse diplomaten in Kiev opnieuw waarschuwt om het land en de hoofdstad te verlaten. Ik vroeg me af wat uw reactie daarop is?

JETTEN

Onze reactie is heel simpel: wij laten ons niet intimideren. Niet door Russische drone aanvallen op Oekraïne en ook niet door dit soort uitspraken over de Nederlandse diplomatieke inzet in én voor Oekraïne.

GEERTS

De situatie wordt wel steeds precairder. De Poolse president heeft vandaag gezegd dat drie Russische kruisraketten het Poolse luchtruim hebben geschonden. Wanneer komt het moment dat je als NAVO-landen ook een keer een antwoord moet geven daarop, die anders is dan diplomatiek?

JETTEN

We zien al hele lange tijd allerlei Russische acties om Europa te intimideren, te destabiliseren, van sabotage acties in de IT of aan het spoor tot en met schendingen van luchtruim van verschillende Europese NAVO-landen. Daar treden we tegen op. Allereerst om ervoor te zorgen dat je het luchtruim van die bevriende landen kan verdedigen. Maar ook door de Russen daar continu op aan te spreken. Ook als het moet tegenacties te ondernemen. En vooral ook te laten zien dat we als Europa inmiddels prima in staat zijn om ons eigen continent te verdedigen. Dus dat we ons ook niet angst laten aanpraten door Moskou. Uiteindelijk is het aan Poetin om deze zinloze oorlog te stoppen, gewoon te gaan onderhandelen over vrede. En dan kunnen we daarna eens kijken of we tot een nieuwe relatie tussen Europa en Rusland kunnen komen. Maar alleen in die volgorde.

GEERTS

U zegt tegenacties te ondernemen. Waar moet ik dan aan denken?

JETTEN

Dat we alles doen wat nodig is om Europa veilig te houden.

GEERTS

Maar goed, dat zou dus ook gewapende tegenacties kunnen zijn?

JETTEN

Ik kan er verder niet op ingaan, maar u kunt er echt op rekenen dat we met de veiligheidsdiensten, de EU-landen en de NAVO-landen er alles aan doen om ervoor te zorgen dat de Russen dit niet verder kunnen laten escaleren.

GEERTS

Maar dat zou ook betekenen dat als je antwoordt dat het wel degelijk escaleert, dat je daar dan ook een rol in hebt als Nederland?

JETTEN

Dat vraagt dus een hele verstandige en zorgvuldige afweging.

GEERTS

Ik vraag dat ook omdat deze week ook bekend werd dat een Nederlands defensiebedrijf nogal trots was dat ze hadden meegeholpen aan het beschadigen van de Krimbrug. Hoe kwetsbaar is Nederland voor allerlei Russische tegenacties op het moment dat dit soort zaken bekend worden?

JETTEN

Kijk, er zijn in Nederland en in talloze Europese landen echt zeer innovatieve defensiebedrijven die ook nodig zijn om onszelf beter te kunnen verdedigen tegen dreiging van buiten. Als die bedrijven exporteren naar andere landen, dan is dat altijd volgens de geldende Europese wapenexportregels. En verder kan ik niet ingaan op dit specifieke voorbeeld.

GEERTS

Maar vond u het verstandig dat dit bedrijf zich zo in de etalage zette?

JETTEN

Wij gaan niet over de communicatie van bedrijven in het bijzonder.

DE HORDE

Er was deze week niet alleen een top in Berlijn, maar ook in Shenzhen. En daar kwam weinig concreet uit naar buiten, behalve één punt, namelijk kritiek op het Internationaal Strafhof. U heeft zelf in New York bij de VN een lans gebroken voor het Strafhof. Ik heb niet de indruk dat het echt is aangeslagen bij de drie grootste legermachten ter wereld. Wat betekent dit nu voor de toekomst van het Strafhof?

JETTEN

Wij zijn sinds de Algemene Vergadering van de VN heel intensief in gesprek met tientallen landen die ook bij het Strafhof zijn aangesloten om ervoor te zorgen dat we het ICC steen voor steen kunnen verdedigen tegen aanvallen van verschillende grootmachten, die eigenlijk ook bang zijn voor dit belangrijke instituut. En we verwachten dat we in de komende weken en maanden daar de verdere stap op kunnen zetten om ervoor te zorgen dat er één plek in de wereld blijft waar de ergste misdaden tegen de menselijkheid worden vervolgd als dat nodig is. En tegelijkertijd zien we dat die druk ook vanuit China, Rusland en de VS wel continu aanwezig is. Dus het is geen gemakkelijke klus die we te klaar hebben.

DE HORDE

Kun je zo’n strafhof in de benen houden als je niet tenminste één van die drie grootmachten achter zo’n hof hebt staan?

JETTEN

Dat is zeker geen gemakkelijke race, maar er zijn 120 landen bij aangesloten dus we doen dit ook samen met al die andere partijen. En doen ook een beroep op veel mensen in de VS die de nut en noodzaak van het ICC volledig onderschrijven.

DE HORDE

Was het toch niet een beetje een tegenvaller dat ze dan uitgerekend over dit Strafhof zo’n eensgezinde verklaring naar buiten brachten?

JETTEN

Ja, wat mij vooral opviel in deze verklaring, dat er ook een paar dingen echt ontbreken waaronder de continue Russische agressie in Oekraïne, die de grootste destabiliserende factor in de wereld is op dit moment. Dus ik was niet echt onder de indruk van de uitkomsten van die top.

DE WINTHER

Aanvullend, want op de weg terug uit de top, aan boord van Air Force One, zou de Amerikaanse president hebben ingebeld bij uw vergadering. Hoe ging dat?

JETTEN

Nou, dat was inderdaad een live verslag vanuit de Air Force One, waarbij de Amerikaanse president, zei blij te zijn dat wij daar met de Coalition of the Willing voor Oekraïne bijeen waren maar hij erg optimistisch was, naar aanleiding van de gesprekken met Poetin en Xi en de hoop uitsprak dat we binnen een dag een vredesdeal met Poetin zouden kunnen sluiten. En daar hebben we toch met de Europese leiders aangegeven dat wij die intenties vanuit Russische zijde totaal niet herkennen.

DE WINTHER

U zegt optimistisch, maar als we de Britse krant The Telegraph, (…) mogen geloven, dan is het er eigenlijk helemaal niet zo optimistisch aan toegegaan maar was er een tirade afgestoken vanuit de Air Force One richting u als regeringsleiders, waarbij onder andere aan de orde kwam dat u niet zoveel geld in Oekraïne moest steken en het financieringstekort die moest dichten. Klopt dat?

JETTEN

Ja, dat heb ik ook gelezen en dat is absoluut niet aan de orde gekomen.