Toespraak staatssecretaris Judith Tielen (Onderwijs en Emancipatie) op het Bibliotheekcongres 2026

Goedemorgen boekenvrienden!

Welkom in mijn geliefde stad!

Als ik rondkijk in deze zaal, zie ik allemaal vriendelijke biebmensen. Heel fijn, want ik heb jullie hulp nodig.
Ik heb een paar vragen voor jullie.

- Wie van jullie heeft de Bibliotheekwet gelezen?

- Wie weet wat jullie mogen en moeten doen volgens de Bibliotheekwet?

In de wet staan vijf functies van de openbare bibliotheek. Met de wijziging van de Bibliotheekwet hebben gemeenten en provincies straks een zorgplicht. Daarmee is gegarandeerd dat er voldoende volwaardige bibliotheken in Nederland zijn, dicht bij de mensen.
Ik neem de vijf functies graag met jullie door, met behulp van quizvragen. Doen jullie mee? Ik noem een activiteit van een bibliotheek. Als je denkt dat dit een echte activiteit is, ergens in Nederland, dan roep je ja.

De eerste functie van de bieb is kennis en informatie ter beschikking stellen. Dat zal jullie bekend voorkomen.

• De activitei: het juridisch spreekuur. Een ervaren jurist biedt laagdrempelige hulp.  (Bestaat, bijvoorbeeld in Hengelo)

Dat gaat goed! Zo staan jullie ook te boek, als vriendelijk en hulpvaardig. Hoewel …. Bij de ingang van taalmuseum Planet Word in Washington hangt een gedicht van Joe Mills. Ik lees een fragment, in vertaling:

Als bibliothecarissen eerlijk waren,
zouden ze niet lachen, of vriendelijk
welkom heten. Ze zouden zeggen:
Pas goed op je tellen. Hier
zijn monsters. […]
Ze zouden zeggen:
Deze boeken bevatten kennis
over dood, verlangen, en verval,
verraad, bloed, en meer bloed; […]
Als bibliothecarissen eerlijk waren,
zouden ze zeggen: Niemand
verlaat hier zonder te zijn
veranderd. Je kunt misschien beter
naar huis gaan. Nu het nog kan!

Zo kun je er ook naar kijken natuurlijk. De bieb als opslagplaats van gevaarlijke stoffen. Van kennis en gedachten die je leven dramatisch kunnen veranderen.

Ik ga door met de tweede functie van de bieb: het bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie.

Graag jullie reactie op de volgende activiteit. Bestaand of verzonnen?

• De Omgekeerde Universiteit: kinderen leren volwassenen over een willekeurig onderwerp, waarover ze info hebben verzameld in de bieb. 

Deze heb ik verzonnen, maar misschien is het een goed idee voor jullie bibliotheek. De bibliotheek wordt steeds meer een oplaadstation in de wijk, waar je jezelf oplaadt met nieuwe ideeën en vaardigheden. Waar je ontdekt hoe jij kunt deelnemen aan de samenleving.

Ik ga verder met de derde functie: het bevorderen van lezen en laten kennismaken met literatuur

- ‘Blind date met een boek’. Boeken zijn ingepakt. Er staan alleen een paar trefwoorden op het papier. Je leent een boek zonder te weten welk boek het is. (bestaand, o.a. in Oudenbosch en in Noord Fryslân).

- De Silent Reading Club. Deelnemers leveren hun telefoon in en lezen anderhalf uur in stilte. Daarna is er een gezellig gesprek.
(bestaand, onder andere in Nijmegen).

Wat mij aan deze voorbeelden opvalt is dat biebmensen steeds meer verleiders zijn geworden. Jullie weten hoe je bezoekers kunt prikkelen en lokken naar taal, lezen en literatuur.
Dat is echt een heel groot verschil met de bibliotheek van mijn jeugd.
Ik woonde in een heel klein dorpje in de Achterhoek. Daar woonden 600 mensen of zo, daar was natuurlijk geen bibliotheek. Maar er was wel een bibliobus. Die kwam elke vrijdagmiddag voor de school staan. De belangrijkste activiteit van de bibliotheekmevrouw in die bus was het woord ‘nee’.

Nee, je mag niet meer dan drie boeken van die categorie.
Nee, je mag geen C-boek lezen, ook al heb je je B-boeken al uit.
Nee, echt niet, daar ben je veel te jong voor.

Deze mevrouw deed geen enkele moeite om mij of anderen tot lezen te verleiden. Zij was niet de openslaande deur naar de boekenwereld die jullie wel zijn.
Gelukkig mocht ik op een gegeven moment de fiets pakken en naar het dorpje Zelhem vijf kilometer verderop fietsen. Daar was een heel grote bibliotheek, waar het niet uitmaakte welke boeken ik wilde lezen. En ik heb er veel gelezen!

We gaan door naar de vierde functie van bibliotheken: het organiseren van ontmoeting en debat 

De bibliotheek is allang niet meer een plek waar boeken in kasten staan, maar een huiskamer waar je welkom bent en je welkom voelt.

Ik noem weer een initiatief.

• Een ‘Human Library’, waar bezoekers gesprekken voeren met ‘levende boeken’. Dat zijn mensen die veel te maken hebben met vooroordelen.
  (Antwoord: ja, er zijn zelfs twee stichtingen die het organiseren: de Mensenbieb en Living Library.)

Tot slot de vijfde functie: mensen kennis laten maken met kunst en cultuur. 

Ik heb mij laten vertellen dat bibliotheken jaarlijks bijna 20.000 kunst- en cultuuractiviteiten organiseren. Wat een enorme vindingrijkheid en activiteit! En het leuke is: bezoekers waarderen deze activiteiten enorm.

Ik ga er weer eentje proberen.

• De werkgroep Poëzie. Wissel van gedachten met andere dichters en verbeter je eigen gedichten.
  (bestaat in Zoetermeer)
• Maak kennis met kantklossen.
  (bestaat echt! in 2023 georganiseerd in Lekkerkerk.).

Beste biebmensen,

Het is een geweldige tijd voor de bibliotheek. En eerlijk: ik ben heel gelukkig dat de bibliotheek onderdeel van mijn portefeuille is. Eigenlijk heet ik dan ook de staatssecretaris van Onderwijs, Emancipatie en Bibliotheken. En dat komt door jullie. Jullie maken met elkaar de gedaanteverandering, de metamorfose van de bibliotheek. Van een boekencollectie - kasten met boeken met letters en nummers erop - naar een huis voor iedereen. Daar gaan jullie vandaag verder aan bouwen.

Het kabinet, in mijn persoon, ondersteunt en stimuleert deze gedaantewisseling. De bieb is terug en is belangrijker dan ooit. Dichtbij mensen. In dorpen, in wijken, op scholen. Om lezen en leesplezier te bevorderen en daarmee taal en andere basisvaardigheden te verbeteren. De ambitie is groot en liegt er niet om. Want we willen dat de bieb met al die functies in ieders leven een rol heeft.

En bij al die veranderingen veranderen jullie mee. Jullie zijn allang geen boekbewakers meer. Maar eerder reisleiders door een landschap van kennis, ontmoeting en verbeeldingskracht.

Dat vraagt ook veel van jullie. De mooiste ontdekking is misschien wel – ik hoop dat jullie daar vandaag ook achter komen - als je merkt dat je daar onderdeel van bent. Dat je de kwaliteiten hebt om samen te bouwen aan de bibliotheek van de toekomst.

Het congres gaat daar vandaag hopelijk veel aan bijdragen. Waar jullie veel kennis, ontmoeting en verbeeldingskracht uit halen.

Ik wens jullie een fantastische dag. Dank jullie wel!