Geachte aanwezigen,
Een wisseling van de president van de Hoge Raad is méér dan een wisseling van de wacht. De Hoge Raad vervult een unieke en onmisbare rol binnen onze rechtsstaat: onpartijdig, onafhankelijk, gezaghebbend en met een verantwoordelijkheid die verder reikt dan de afzonderlijke zaken die aan hem worden voorgelegd.
Met iedere nieuwe president wordt die verantwoordelijkheid opnieuw toevertrouwd aan een andere persoon. Zijn of haar overtuigingen, ervaring en leiderschap geven kleur en richting aan die verantwoordelijkheid.
Daarom is vandaag niet alleen een bijzonder en persoonlijk moment voor de heer Kroeze. Het is ook een moment van betekenis voor onze rechtsstaat.
Geachte professor Kroeze,
Wij hebben elkaar enkele malen getroffen, en toch heb ik het gevoel u al een beetje te kennen. Met dank aan een interview dat u eerder gaf én met dank aan uw collega’s.
Zo weet ik dat zij het een groot genoegen vinden met u samen te werken. Dat er heel wat moet gebeuren om u boos te krijgen en dat u het aangeeft wanneer u iets niet weet. Alhoewel dat laatste natuurlijk niet vaak voorkomt.
Mooie, benijdenswaardige eigenschappen ... waar ik het verder niet over ga hebben. Waar ik het wel over ga hebben, is een bijzonder veelzeggend object dat in uw werkkamer hangt.
Het betreft een relatief simpel houten plankje, met daarop een relatief simpel wit knopje, met daaronder de relatief simpele tekst: ‘niet op dit knopje drukken’. De tekst is dreigend rood gekleurd.
De humor spat er vanaf ..., maar dat niet alleen. Want de tekst mag misschien wel simpel zijn, de opdracht is dat allerminst. Naast humoristisch, is dit kunstwerkje bloedserieus. Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat dit over de rechterlijke terughoudendheid gaat die aan u is toevertrouwd.
Een uitdagende opdracht in deze tijd. Want op alle mogelijke vlakken in de samenleving roert het zich. U noemde het zelf ook al in het interview.
Zo zien we een groeiende groep soevereinen die zich bewust afkeert van de samenleving. Mensen die geloven dat de Nederlandse wet- en regelgeving niet op hen van toepassing is en een diep wantrouwen hebben in de overheid en instituties als de rechtspraak.
We zien ook persoonlijke kritiek op individuele rechters.
Daarnaast lopen demonstraties geregeld uit de hand wanneer relschoppers het onderwerp kapen.
Aan de andere kant van het spectrum zien we cybercrime door statelijke actoren en zijn er grote uitdagingen met kunstmatige intelligentie. Het zou mij niets verbazen wanneer AI op dit moment de meest gebruikte afkorting is, zowel in positieve zin als in negatieve zin.
Allemaal zaken die om de beurt of tegelijkertijd roepen om een druk op de knop.
Om een grens te trekken, een beslissing te toetsen of duidelijkheid te geven.
Maar niet ieder maatschappelijk probleem vraagt om een rechterlijke oplossing. Sommige vragen om terughoudendheid. Bijvoorbeeld wanneer onrust onderdeel is van het democratische debat en de politiek eerst aan zet is.
Met uw benoeming kiest de Hoge Raad voor een president met gevoel voor maatschappelijke verhoudingen. Eerst als hoogleraar ondernemingsrecht, en later als vicepresident van de civiele kamer, heeft u het recht vanuit verschillende kanten vastgegrepen.
Academische diepgang en jarenlange ervaring met complexe, maatschappelijk gevoelige dossiers gaan bij u hand in hand. Dit vormt een stevig fundament voor uw nieuwe functie.
Een functie waarin u zich dag in, dag uit zal inzetten voor het behoud van vertrouwen in de rechtspraak.
Vertrouwen dat ontstaat en groeit in de voorspelbaarheid van procedures, in de heldere motivering van arresten en in de manier waarop de rechterlijke macht aanspreekbaar is.
De Hoge Raad acteert en reageert zoveel mogelijk los van de waan van de dag. En zo kom ik weer bij dat veelzeggende kunstwerkje.
Op dat plankje staat niet: “hier nooit op drukken”. Er staat: “hier niet op drukken”. En dat verschil is wezenlijk.
Want als de rechtsstaat onder druk staat, als de waan te groot is, weet u als geen ander dat je dan niet kan volstaan met ernaar te kijken.
En met die wetenschap zie ik ernaar uit straks met u om tafel te gaan wanneer onze democratische rechtsstaat daarom vraagt.
Ik wens u veel succes, wijsheid en plezier in uw nieuwe functie.
Dank u wel.