Zorg voor roerend erfgoed

Roerend erfgoed is verplaatsbaar erfgoed. Bijvoorbeeld kunst in een museum of vervoersmiddelen uit het verleden (mobiel erfgoed). De Rijksoverheid is verantwoordelijk voor een goede zorg voor roerend erfgoed en de presentatie hiervan aan een breed publiek.

Rijkscollectie

De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)  is verantwoordelijk voor de Rijkscollectie. De Rijkscollectie is onderdeel van de Collectie Nederland en beslaat het totaal van museale cultuurgoederen waarvan de staat eigenaar is of die aan de zorg van de staat zijn toevertrouwd. Deze collectie bestaat uit cultuurgoederen en verzamelingen van bijzonder belang vanwege de artistieke, culturele of wetenschappelijke waarde.

De Collectie Nederland

De Collectie Nederland omvat meer dan alleen de museale cultuurgoederen in de Rijkscollectie. Tot de Collectie Nederland horen in ieder geval collecties van overheden, bijvoorbeeld kunst in gemeentehuizen, of schilderijen, boeken en gebruiksvoorwerpen in musea. De Collectie Nederland verandert steeds, bijvoorbeeld door aankopen, afstoting en schenkingen van kunst aan het Rijk. Ook particuliere objecten en collecties die zijn aangewezen als beschermde cultuurgoederen horen bij Collectie Nederland.

Beheer Rijkscollectie

De Rijksoverheid wil dat zo veel mogelijk mensen in Nederland toegang hebben tot cultuur. De verschillende beheerders van de Rijkscollectie zijn daarom via de Erfgoedwet verplicht deze op een goede manier te beheren, te behouden en toegankelijk te maken. Bijvoorbeeld door het organiseren van tentoonstellingen, het restaureren van objecten en het zorgen voor goede bewaaromstandigheden. Daarnaast moeten beheerders hun collectie registreren in de online database Collectie Nederland. Hier zijn meer dan 100 collecties (ca. 6 miljoen objecten) aangesloten van musea en andere  instellingen die collecties beheren.

De Rijkscollectie wordt beheerd door:

  • instellingen zoals de voormalige Rijksmusea;
  • onderdelen van het Rijk, zoals verschillende ministeries, colleges van staat, uitvoerende diensten en ambassades.

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) beheert een deel van de Rijkscollectie. Ook voert de RCE wet- en regelgeving en beleid uit rondom roerend cultureel erfgoed. Daarnaast geeft de RCE advies over het behoud, beheer en de toegankelijkheid van collecties in Nederland.

De Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed (IOE) houdt toezicht op het beheer van de Rijkscollectie. Ook houdt de Inspectie toezicht op cultuurgoederen in privaat bezit, die door een wettelijke bescherming behouden moeten blijven voor het cultureel erfgoed van Nederland.

Wettelijk beschermde cultuurgoederen en verzamelingen

Vanaf 1 juli 2016 is de Erfgoedwet in werking getreden. Deze wet vervangt de Wet tot behoud van cultuurbezit (Wbc), die daarin met enkele wijzigingen is opgenomen.

De Erfgoedwet heeft onder andere als doel te voorkomen dat voorwerpen en verzamelingen in particulier bezit verloren gaan voor het Nederlandse cultuurbezit. Het gaat om voorwerpen die van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis of uitzonderlijke schoonheid zijn. Zulke voorwerpen krijgen een beschermde status en komen in het register van beschermde cultuurgoederen en beschermde verzamelingen. Deze voorwerpen moeten in Nederland blijven en mogen alleen met toestemming van de minister van OCW naar het buitenland.

Omgang met cultuurgoederen uit de Tweede Wereldoorlog

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn op grote schaal cultuurgoederen van veelal Joodse eigenaren geroofd. Het restitutiebeleid biedt oorspronkelijke eigenaren en hun erfgenamen de mogelijkheid om cultuurgoederen terug te krijgen, die zij door het naziregime onvrijwillig hebben verloren. Sinds 2001 kunnen hiervoor verzoeken tot restitutie van cultuurgoederen worden voorgelegd aan de onafhankelijke Restitutiecommissie. Het gaat om goederen in de zogeheten NK-collectie.

De Raad voor Cultuur en de Commissie-Kohnstamm (de Commissie evaluatie restitutiebeleid cultuurgoederen Tweede Wereldoorlog) hebben het restitutiebeleid geëvalueerd. De Rijksoverheid neemt de aanbevelingen over. Om meer roofkunst aan de rechtmatige eigenaren terug te geven, gaat het Rijk: 

  • Een aangepast beoordelingskader bij restitutieverzoeken gebruiken dat  zo veel mogelijk gericht is op restitutie of alternatieve oplossingen.  
  • Structureel onderzoek naar de herkomst van cultuurgoederen, de oorspronkelijke eigenaren en hun erfgenamen hervatten en intensiveren.
  • Mogelijke rechthebbenden opsporen en benaderen.
  • Informatievoorziening over het restitutiebeleid verbeteren via wo2.collectienederland.nl. En de helpdesk uitbreiden bij de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE).  

Voor de versterking van het restitutiebeleid is tot en met 2026 in totaal € 6 miljoen beschikbaar. Lukt het niet om de oorspronkelijke eigenaren of hun erfgenamen te vinden? Dan worden de cultuurgoederen in bezit van de Staat die geroofd zijn van oorspronkelijke Joodse eigenaren, de zogenaamde verweesde roofkunst, teruggegeven aan de Joodse gemeenschap.

Omgang met koloniaal erfgoed

Ons koloniale verleden heeft zijn sporen nagelaten in onze instituties en in de publieke collecties van culturele instellingen. In deze collecties kunnen zich objecten bevinden met een omstreden herkomst. De Raad voor Cultuur heeft advies gegeven over een zorgvuldig omgang met koloniale collecties en over een procedure voor de omgang met teruggaveverzoeken. Erkenning van onrecht en de bereidheid om dit onrecht zoveel mogelijk te herstellen, moeten de uitgangspunten van het beleid zijn over de koloniale collecties in Nederlandse musea, aldus de Raad.

Financiering en subsidiëring Rijkscollectie

De minister van OCW financiert musea die de Rijkscollectie beheren. Dit is vastgelegd in de Erfgoedwet en de 'Regeling beheer rijkscollectie en subsidiëring museale instellingen’.

Ook ondersteunt de minister het museumveld via speciale subsidieregelingen voor publieksactiviteiten, educatie, collecties en aankopen. Het Mondriaan Fonds verstrekt deze subsidies namens de minister.

Nationaal Aankoopfonds

Voor grote aankopen van nationale betekenis kunnen musea en andere publieke erfgoedinstellingen een beroep doen op het Nationaal Aankoopfonds via het Mondriaan Fonds. Het fonds wordt ook gebruikt voor (spoed)aankopen van objecten die voorkomen in het register van de beschermde cultuurgoederen en beschermde verzamelingen.

Mobiel erfgoed

Mobiel erfgoed bestaat uit vervoersmiddelen van vroeger. Bijvoorbeeld:

  • vaartuigen;
  • auto's, motoren, (snor)fietsen, bussen;
  • treinen en trams;
  • vliegtuigen.

Register mobiel erfgoed

De Stichting Mobiele Collectie Nederland houdt een digitaal register van mobiel erfgoed bij. De Stichting houdt ook een lijst bij van toonbeelden van mobiel erfgoed.