Iran: vragen en antwoorden over de situatie en sancties

In Iran vinden sinds 16 september 2022 grootschalige protesten plaats, waarbij Iraanse autoriteiten geweld gebruiken tegen vreedzame demonstranten. De Europese Unie (EU) heeft daarom mensenrechtensancties opgelegd aan Iraanse autoriteiten. Ook voor het leveren van Iraanse drones aan Rusland zijn EU-sancties opgelegd. Het ministerie van Buitenlandse Zaken krijgt online veel vragen over de situatie in Iran en de sancties. We beantwoorden de meest gestelde:

Wat gebeurt er in Iran?

Sinds 16 september 2022 zijn er in Iran grote protesten. Die begonnen na de dood van de 22-jarige Mahsa Amini. Volgens ooggetuigen zou zij na haar arrestatie door de Iraanse moraalpolitie zijn mishandeld, met uiteindelijk de dood tot gevolg.

De protesten richten zich inmiddels ook tegen onderdrukking en de slechte economische situatie in het land. De Iraanse autoriteiten proberen de demonstraties te beëindigen door grootschalige inzet van de veiligheidsdiensten. In meerdere steden gaat dit gepaard met duizenden arrestaties en geweld tegen vreedzame demonstranten. Onafhankelijke monitoring wordt sterk belemmerd door beperkingen in de toegang tot het internet, arrestaties van journalisten en afwezigheid van maatschappelijk middenveld.

Tientallen burgers die betrokken zijn geweest bij de protesten zijn ter dood veroordeeld. Begin december voerde Iran voor het eerst twee executies uit van personen die zijn opgepakt tijdens de demonstraties. Beide personen waren 23 jaar oud, één executie werd publiekelijk voltrokken.

Wat zijn de standpunten van Nederland over de situatie in Iran?

Nederland is zeer bezorgd over de mensenrechtensituatie in Iran en houdt de situatie scherp in de gaten. Burgers hebben het recht om te demonstreren voor vrouwenrechten en andere mensenrechten. Nederland veroordeelt het geweld tegen vreedzame demonstranten en roept de Iraanse autoriteiten op om een gedegen, transparant en onpartijdig onderzoek in te stellen naar de dood van Mahsa Amini en andere slachtoffers van (dodelijk) geweld door de Iraanse (veiligheids)autoriteiten. Die oproep heeft Nederland onder andere gedaan in de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties (VN), tijdens de Algemene Vergadering van de VN en in gesprekken met de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken en de Iraanse ambassadeur in Nederland. Ook heeft Nederland actief bijgedragen aan recent ingestelde EU-mensenrechtensancties tegen Iran en denkt mee over vervolgstappen.

Onafhankelijk VN-onderzoek

Op 24 november werd er een speciale zitting van de VN-Mensenrechtenraad gehouden over Iran. Tijdens die bijzondere zitting is met Nederlandse steun een resolutie aangenomen waarmee een onderzoeksmechanisme ingesteld wordt naar alle mensenrechtenschendingen en burgerslachtoffers in Iran sinds de dood van Mahsa Amini. Dit is belangrijk om mensenrechtenschendingen in kaart te brengen en internationaal aan de kaak te blijven stellen.

Executies in Iran

Nederland veroordeelt de executies van demonstranten ten strengste en roept Iran op onmiddellijk met deze praktijken te stoppen. Nederland is principieel tegen de doodstraf, onder welke omstandigheden dan ook. Nederland blijft daarnaast Iran oproepen om alle gedetineerde Iraanse burgers een eerlijk proces te bieden. Zolang Iran doorgaat met executies van demonstranten en andere ernstige mensenrechtenschendingen, blijft Nederland zich binnen de EU inzetten voor aanvullende maatregelen en sancties.

Welke sancties legt de EU op aan Iran?

De EU legt om verschillende redenen sancties op aan Iran. Op 17 oktober 2022 heeft de EU – mede op initiatief van Nederland – voor het eerst sinds de protesten in Iran nieuwe mensenrechtensancties ingevoerd in reactie op de dood van Mahsa Amini en het (dodelijk) geweld tegen vreedzame demonstranten. Sindsdien zijn op 14 november en 12 december extra mensenrechtensancties aangenomen, waardoor inmiddels in totaal 158 personen en entiteiten onder het EU-Iran mensenrechtensanctieregime zijn gesanctioneerd.

Op 20 oktober 2022 nam de EU – mede op initiatief van Nederland – nieuwe sancties aan in reactie op de Iraanse levering van drones (onbemande luchtvaartuigen) aan Rusland, ter ondersteuning van de Russische agressie tegen Oekraïne. Sindsdien zijn in november en december nog aanvullende sanctiemaatregelen genomen tegen Iraanse personen en entiteiten betrokken bij de ontwikkeling en levering van drones aan Rusland. Sinds het begin van de Iraanse leveringen aan Rusland zijn hiervoor inmiddels 16 Iraanse actoren gesanctioneerd.

Voor de sancties geldt dat de tegoeden van de gesanctioneerde personen en entiteiten zijn bevroren, en EU-burgers en -bedrijven mogen aan hen geen middelen meer ter beschikking stellen. Ook geldt er voor gesanctioneerden een reisverbod naar de EU.

Wat was de Nederlandse inzet voor het verwijderen van Iran uit de VN-Commissie voor de Status van de Vrouw?

Op 14 december is Iran verwijderd uit de VN-Commissie voor de Status van de Vrouw (The Commission on the Status of Women). Een belangrijk signaal aan vrouwen en meisjes in Iran die opkomen voor hun rechten. Nederland had geen directe invloed op dit besluit. Dat komt omdat het besluit werd genomen via een resolutie in de Economische en Sociale Raad van de Verenigde Naties (ECOSOC). Nederland heeft momenteel geen zitting in deze raad. Wel heeft Nederland zich binnen de Europese Unie (EU) sterk gemaakt voor verwijdering van Iran uit de commissie. EU-landen die wel in de ECOSOC zitten, spraken unaniem hun steun uit voor de resolutie.

Wat is het reisadvies voor Iran?

De veiligheidssituatie in Iran is verslechterd. Daarom is het reisadvies voor heel Iran rood. Reis niet naar Iran. Wat uw situatie ook is: ga er niet naartoe. Het ministerie van Buitenlandse Zaken kan u (waarschijnlijk) niet helpen als u in de problemen komt. Verblijft u in Iran? Verlaat het land dan als dit op een veilige manier kan. Bent u nog in Iran en staat u niet geregistreerd bij de Nederlandse Ambassade? Ga naar de Informatieservice Buitenlandse Zaken en kies voor de optie ‘Aanmelden + Registratie bij de Ambassade’. Via deze informatieservice kan de Nederlandse Ambassade u snel bereiken. Blijf uit de buurt van demonstraties. Lees het hele reisadvies voor Iran.

Vergroot afbeelding Protest in de Iraanse hoofdstad Teheran
Beeld: ©ANP
Protest in de Iraanse hoofdstad Teheran, 2 oktober 2022.