Veilig gebruik van chemische stoffen om mens en milieu te beschermen

Verschillende soorten chemische stoffen

Veel chemische stoffen die dagelijks worden gebruikt, zijn bij normaal gebruik niet schadelijk en de kans is klein dat mensen gezondheidsklachten krijgen. Bijvoorbeeld in shampoo of afwasmiddel. Andere stoffen zijn soms al in kleine hoeveelheden schadelijk. Daarom zijn er strenge regels en uitgebreide gebruiksaanwijzingen opgesteld voor het gebruik van deze middelen. Bijvoorbeeld voor bestrijdingsmiddelen zoals rattengif.

Chemische stoffen worden gevaarlijke stoffen genoemd als ze bijvoorbeeld snel in brand vliegen, explosief zijn of irritatie aan de huid kunnen veroorzaken. Stoffen en mengsels met gevaarlijke chemische stoffen zijn te herkennen aan de gevaarsymbolen die er op staan. Voor alle stoffen geldt dat schadelijke effecten afhangen van de soort stof en van hoe vaak en met hoeveel van die stof mensen en/of het milieu in aanraking komen.

Zeer zorgwekkende stoffen

Zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) zijn chemische stoffen met specifieke gevaarlijke eigenschappen voor mens en milieu. Bijvoorbeeld omdat ze kankerverwekkend zijn of vruchtbaarheid verminderen. Denk aan stoffen als lood en benzeen. ZZS worden (nog) wel gebruikt omdat ze bijvoorbeeld in een fabriek worden omgezet naar onschadelijke producten die nuttig en veilig zijn. Of omdat ze een belangrijke functie hebben en er nog geen goed alternatief is. Zoals sommige PFAS in medische hulpmiddelen of mobiele telefoons.

ZZS hebben altijd één of meer van de volgende gevaarlijke eigenschappen. Ze:

• kunnen kankerverwekkend zijn;
• kunnen veranderingen in het erfelijk materiaal veroorzaken;
• kunnen schadelijk zijn voor de voortplanting;
• blijven (zeer) lang in het milieu, stapelen zich op in het lichaam van dieren en mensen, en zijn giftig;
• zijn op een andere manier gevaarlijk, bijvoorbeeld omdat ze de werking van hormonen in het lichaam verstoren.

Lees ook informatie van het IPLO over zeer zorgwekkende stoffen.

Nederlandse regels voor chemische stoffen

De overheid wil stoffen met schadelijke effecten voor mens en milieu zoveel mogelijk weren uit de leefomgeving, en zorgen dat veilig kan worden gewerkt met deze stoffen. Dit gebeurt op verschillende manieren:

• Bedrijven die activiteiten uitvoeren die nadelige effecten kunnen hebben op het milieu, hebben hiervoor een vergunning nodig. Daarin staan specifieke eisen zoals over de  uitstoot naar lucht en water.
• Bedrijven moeten ervoor zorgen dat hun werknemers zo veilig mogelijk met gevaarlijke stoffen kunnen werken.
• Ook thuis is het verstandig om (klein) chemisch afval zoals batterijen en medicijnen, op de juiste plek in te leveren. Of bijvoorbeeld verfkwasten niet in de gootsteen af te spoelen.
• Voor bestrijdingsmiddelen geldt dat u alleen toegelaten bestrijdingsmiddelen mag gebruiken volgens de voorschriften die op het etiket van de verpakking staan.

Specifiek voor zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) geldt:

• In het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) staat dat bepaalde bedrijven met een vergunning de uitstoot van ZZS naar de lucht of het water moeten vermijden, of in elk geval zoveel mogelijk beperken. Bijvoorbeeld met een filter.
• Bedrijven met een vergunning die ZZS uitstoten, moeten aan hun bevoegd gezag (vaak een provincie of gemeente) melden welke ZZS er bij hun activiteiten vrijkomen en hoeveel daarvan wordt uitgestoten. En ze moeten elke 5 jaar een plan opstellen met maatregelen waarmee ze de ZZS-uitstoot verder kunnen voorkomen of verminderen.

Europese regels voor chemische stoffen

De Europese Unie (EU) heeft verschillende regels voor chemische stoffen. Het belangrijkste doel van deze regels is om de mens en het milieu te beschermen tegen de schadelijke effecten van chemische stoffen. Europese regels, wetten en afspraken over het gebruik en verkoop van deze producten zijn het meest effectief. Er moeten veel bedrijven in veel landen aan voldoen. Maar veel producten met chemische stoffen komen ook uit landen buiten Europa. Met de regels is het makkelijker om schadelijke producten te weren van de Europese markt.

Deze Europese regels gelden ook in Nederland, zoals verplichte waarschuwingen op productverpakkingen of specifieke regels voor productgroepen zoals speelgoed en cosmetica. Op stoffen of mengsels met gevaarlijke chemische stoffen staan gevaarsymbolen. Deze symbolen latengebruikers zien om welk gevaar het gaat. Het is belangrijk dat gebruikers de informatie op het etiket goed lezen en het product volgens de gebruiksaanwijzing gebruiken. Zo worden risico’s zoveel mogelijk voorkomen. Zeer gevaarlijke stoffen, zoals stoffen die kanker kunnen veroorzaken, zijn meestal verboden in consumentenproducten vanwege deze Europese regels.

Maatregelen voor de veiligheid van chemische stoffen in industrie

Bedrijven die grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen produceren, gebruiken, opslaan of verwerken, worden ‘Seveso-bedrijven’ genoemd. In Nederland zijn er meer dan 400 Seveso-bedrijven. Omdat er bij deze bedrijven een verhoogd risico is op zware ongevallen moeten deze bedrijven voldoen aan strenge Europese regels.

Volgens de REACH-verordening moeten producenten en importeurs van chemische stoffen deze registreren, en een dossier indienen over deze stoffen. Vervolgens beoordeelt de European Chemical Agency (ECHA) of de informatie volledig en betrouwbaar is en of deze stoffen veilig kunnen worden gebruikt.

Er zijn nog meer Europese regels voor veilig gebruik van chemische stoffen. Bijvoorbeeld voor het bepalen van de gevaren, goede etiketten en verpakkingen (CLP Verordening). Of regels voor stoffen die moeilijk afbreken en daardoor lang in het milieu blijven (POP-verordening). Ook zijn er regels voor veilige en gezonde werkomstandigheden en voor bestrijdingsmiddelen (Biociden Verordening en Gewasbeschermingsmiddelen Verordening).

Meerdere organisaties houden toezicht op chemische stoffen

In Nederland zijn meerdere organisaties verantwoordelijk voor de handhaving van regels rondom chemische stoffen. Dit gebeurt onder meer door:

• de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT);
• de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA);
• de Douane;
• omgevingsdiensten;
• de Arbeidsinspectie;
• waterschappen;
• veiligheidsregio’s.

Zij voeren bijvoorbeeld controles uit, nemen monsters van producten en leggen maatregelen op aan bedrijven die de regels overtreden.

Onderzoek naar effecten chemische stoffen

Het RIVM doet onderzoek naar de effecten van chemische stoffen. Op basis van deze onderzoeken geeft het RIVM adviezen. Met deze adviezen bepaalt de Rijksoverheid of regels moeten worden aangepast of dat er nieuwe wetten of regels nodig zijn. Vaak wordt samengewerkt met andere EU-landen, ook om Europese regels aangepast te krijgen. Als meer landen of de gehele EU regels aanpassen, heeft dat namelijk meer effect: op een groter gebied en op meer mensen.

Check welke chemische stoffen in producten zitten

Op Waarzitwatin.nl staan overzichten van welke chemische stoffen er in welke producten zitten. Ook geeft de website tips over hoe je goed, veilig en gezond met deze producten kan omgaan. Soms kan het extra belangrijk zijn som te weten welke chemische stoffen er in bepaalde producten zitten. Bijvoorbeeld bij een zwangerschap of bij een allergische reactie dooreen product.