Schade door invasieve exoten

Planten en dieren die van nature niet voorkomen in Nederland of in Europa, groeien soms uit tot een plaag. Deze exoten kunnen dan schadelijk zijn voor de natuur, mensen of economie. Daarom bestrijdt de overheid schadelijke exoten.

Nederland is gevoelig voor invasieve exoten

Nederland is gevoelig voor de komst van nieuwe plant- en diersoorten. Schadelijke exoten worden door mensen hier gebracht. Ze zijn ingevoerd als tuinplant of huisdier en daarna ontsnapt, weggegooid of vrijgelaten.

Ook staat Nederland via grote rivieren in verbinding met een groot deel van Europa. Er is veel handel, met transport over de weg, door de lucht en over het water. Exoten reizen onbedoeld mee in bijvoorbeeld vrachtcontainers of zeeschepen. Ook vakantiegangers kunnen per ongeluk exoten meenemen. En door klimaatverandering kunnen steeds meer exoten hier overleven.

Inheemse planten en dieren kunnen door schadelijke exoten gedeeltelijk of zelfs helemaal verdwijnen. Wereldwijd heeft 60% van het uitsterven van soorten te maken met invasieve exoten. Dit komt bijvoorbeeld omdat:

Sommige invasieve exotische planten zo snel groeien dat inheemse soorten geen kans meer krijgen. Zoals de Japanse duizendknoop.

Invasieve exoten ziektes meenemen die schadelijk zijn voor de soorten die al in ons land leven. Zo is de Europese platte oester bijna uitgestorven vanwege een parasiet die door exotische schelpdieren hier naartoe is gebracht.

Ze schadelijk zijn doordat ze inheemse dieren of planten opeten. Zo eet de Amerikaanse stierkikker alles wat in zijn bek past. Denk aan andere amfibieën, insecten, kleine knaagdieren, reptielen en vogels.

Exoten kunnen paren met inheemse diersoorten, en samen jongen krijgen. Die inheemse diersoorten veranderen hierdoor langzaam, of verdwijnen uiteindelijk helemaal. Een voorbeeld hiervan is de Amerikaanse rosse stekelstaart, die paart met de Europese witkopeend.
In en langs het water leven verschillende invasieve exoten. Ook komen ze voor in gebouwen. Dit zorgt voor verschillende problemen:

Muskusratten en beverratten graven tunnels in oevers en dijken. Die daardoor verzwakken. Ook de rode Amerikaanse rivierkreeft veroorzaakt schade aan oevers.

Mensen gooien soms overtollige vijverplanten in de sloot. Sommige soorten waterplanten groeien daarna zo hard dat de waterafvoer van de sloten verstopt raakt en ze kunnen overstromen. Voorbeelden zijn de grote waternavel en watercrassula. Bestrijding hiervan door natuurbeheerders en de waterschappen is moeilijk en kost heel veel geld.

Andere exoten kunnen schadelijk zijn voor gebouwen, zoals termieten. En er zijn bepaalde exotische mierensoorten die veel overlast kunnen veroorzaken. Zoals het Mediterraan draaigatje of de plaagmier.
Invasieve exoten kunnen een risico voor de gezondheid zijn:

De Aziatische tijgermug brengt met zijn steek tropische ziektes zoals dengue (knokkelkoorts) over.

Geelpoothoornaars verdedigen hun nest fel. Hun steek is gevaarlijk voor mensen die allergisch zijn, of als iemand meerdere keren wordt gestoken.

Het sap van reuzenberenklauw bevat stoffen die voor brandwonden kunnen zorgen.

De wasbeer kan drager zijn van de wasbeerspoelworm. Hoewel besmetting bij mensen bijna nooit voorkomt, kunnen mensen er erg ziek van worden of zelfs overlijden.

Lijst van invasieve exoten

Planten en dieren trekken zich niks van grenzen aan. Daarom maakt in Europa de Europese Unie (EU) het exotenbeleid. De EU heeft een lijst waarop zorgwekkende invasieve exoten staan: de Unielijst. Deze lijst krijgt regelmatig een update op basis van onderzoek naar nieuwe exoten.

Maatregelen tegen schadelijke exoten

De overheid wil voorkomen dat nieuwe invasieve exoten zich in Nederland vestigen. Of voorkomen dat de exoten die al in ons land zijn, te veel schade aanbrengen en verder verspreiden. In het Landelijk aanvalsplan invasieve exoten staat de Nederlandse aanpak voor de komende jaren.

Het is verboden om de planten en dieren op de Europese Unielijst:

te bezitten;
te kweken of te fokken;
te vervoeren;
te verhandelen;
in of uit te voeren;
te gebruiken of ruilen;
vrij te laten in de natuur.

Dit verbod geldt ook voor zaden, eitjes en alle levensvatbare delen zoals wortels. Vervoer om het dier of de plant uit te roeien mag wel. Specifieke regels voor bijvoorbeeld handelaren, vissers, onderzoekers en plaagdierbestrijders staan bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.

Komen invasieve exoten toch in het land of water terecht? Dan is het belangrijk dat terreinbeheerders de dieren zo snel mogelijk uit de natuur halen, door ze te vangen of te doden. En planten te maaien, uit te trekken of af te graven en daarna te vernietigen.

Het is niet mogelijk om overal elke invasieve exoot te bestrijden. Bij soorten die al veel in Nederland voorkomen is het doel om schade aan de natuur te beperken en verdere verspreiding te voorkomen.

Verschillende organisaties betrokken bij bestrijding

De bestrijdingsaanpak verschilt per dier of plant en er zijn verschillende organisaties betrokken. De provincies zijn verantwoordelijk voor de bestrijding van de meeste invasieve exoten. Terreinbeheerders en professionele bestrijders voeren de werkzaamheden uit voor de terreineigenaren zoals Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, gemeenten en waterschappen.

Voor terrein- en waterbeheerders is veel informatie beschikbaar die helpt bij het bestrijden van invasieve exoten:

Het Kennisnetwerk Invasieve Exoten geeft tips over het maken van exotenbeleid en een overzicht van methoden en technieken voor beheer en bestrijding.

De Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren geeft praktische adviezen over het bestrijden van verschillende invasieve dier- en plantsoorten.

Informatie over de bestrijding van invasieve planten en dieren in en rondom water staat op plaagsoorten.nl.

Het praktisch handelingskader transport en verwerking invasieve exoten helpt mensen bij het plannen van werkzaamheden, waarbij de kans dat invasieve exoten verder verspreiden groot is. Denk bijvoorbeeld aan graven of baggeren. Alle regels voor werken met afgegraven grond en bagger (grond- en baggerspecie) staan bij het Informatiepunt Leefomgeving.

Er is ook een leidraad met tips voor de bestrijding van reuzenberenklauw.

Het landelijk protocol omgaan met Aziatische duizendknopen geeft tips om de planten te bestrijden en verspreiding tegen te gaan.

Onderzoeksorganisaties helpen bij verspreiden kennis over invasieve exoten

Het Nederlands Expertisecentrum Exoten bundelt alle wetenschappelijke kennis over invasieve exoten in Nederland. Het ontwikkelt ook strategieën voor preventie, monitoring en bestrijding.

Het Kennisnetwerk Invasieve Exoten ondersteunt overheden, terreinbeheerders en grondeigenaren bij vragen over preventie, bestrijding en beheersing van invasieve exoten.

Groen Kennisnet heeft een kennisbank met honderdduizenden vrij toegankelijke kennisbronnen.

OBN Natuurkennis ondersteunt natuurbeheerders en beleidsmakers met wetenschappelijke inzichten en praktische adviezen voor duurzaam natuurbeheer.

STOWA is het kenniscentrum van de regionale waterbeheerders. Met veel kennis over de aanpak van de Amerikaanse rivierkreeft.

Verspreiding invasieve exoten voorkomen

Iedereen kan helpen om verspreiding van invasieve exoten te voorkomen. Zet bijvoorbeeld nooit dieren uit in de natuur. En gooi geen aquarium- of vijverplanten in de sloot, beek, rivier of meer. Kies voor tuinplanten die niet invasief zijn en gooi tuinafval nooit in de natuur weg.

Wetten over schadelijke exoten

De regels voor invasieve exoten staan in verschillende wetten:

de Omgevingswet;
de Exotenverordening van de EU;
de Kaderrichtlijn mariene strategie van de EU;
het Ballastwaterverdrag van de International Maritime Organization.

Nederland is gevoelig voor invasieve exoten