Het demonstratierecht leidt vaker dan voorheen tot maatschappelijke discussie. Hoe gaat de overheid hiermee om? Deze tijdlijn geeft de ontwikkelingen weer in de afgelopen jaren rond het demonstratierecht.
Tijdlijn Ontwikkelingen demonstratierecht
In deze periode is er discussie over de vraag waar de grens ligt van het demonstratierecht. Aanleiding zijn onder meer demonstraties tegen de coronamaatregelen, boerenprotesten, en demonstraties bij abortusklinieken.
In de Tweede Kamer worden vaker vragen gesteld over de toepassing van het demonstratierecht in Nederland.
Om te bezien of de Wet openbare manifestaties (Wom) nog voldoende bij de tijd is, vindt in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) de evaluatie van de Wom plaats. Dit is de wet waarin het demonstratierecht grotendeels is uitgewerkt. Conclusie: in grote lijnen is deze wet goed in staat om mensen hun grondrecht te laten uitoefenen. En de overheid kan ingrijpen als dat nodig is.
Toch is er behoefte aan meer uitleg over de toepassing van de wet. Dit blijkt uit het rapport Demonstreren, een schurend grondrecht? van de Nationale ombudsman uit 2018 en een rapport van het College voor de Rechten van de Mens: Zolang we het maar eens zijn. Op de evaluatie schrijft het kabinet in een reactie dat de Wom nog steeds een goede basis biedt voor het reguleren van demonstraties.
De Rijksuniversiteit Groningen lanceert het platform demonstratierecht.nl. Deze website geeft onafhankelijk antwoord op vragen over het recht op demonstratie. De website wordt met subsidie van BZK gefinancierd.
In een brief aan de Tweede Kamer bevestigt de minister van BZK opnieuw het belang van het demonstratierecht. Zij reageert hiermee op zorgen vanuit Amnesty (pdf, 1,9 MB) en het College voor de Rechten van de Mens dat het demonstratierecht onder druk staat.
Amnesty wijst vooral op zorgen over te snelle en soms onterechte beperkingen van demonstraties, vaak uit angst voor ongeregeldheden. Ook wijst Amnesty op inconsistente regels rond het aanmelden van demonstraties. Het College waarschuwt daarnaast dat de inzet van strafrechtelijke middelen bij demonstraties een afschrikkend effect kan hebben op mensen die willen demonstreren.
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken spreekt tijdens een rondetafelgesprek met demonstranten, burgemeesters, de politie, het openbaar ministerie en wetenschappers over het demonstratierecht in Nederland.
Verschillende studentenprotesten vinden plaats op Nederlandse universiteiten en hogescholen tegen hun banden met Israël. Dit leidt opnieuw tot aandacht voor het demonstratierecht.
De minister van BZK en de minister van Justitie en Veiligheid (JenV) versturen een brief over het demonstratierecht naar de Tweede Kamer. In deze Verzamelbrief demonstratierecht wordt voorgesteld onderzoek te doen naar de mogelijkheden om het handelingsperspectief van alle betrokkenen te versterken en het wettelijke kader toekomstbestendig te maken. Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) voert dit onderzoek uit.
Zie ook:
Het kabinet-Schoof komt in het regeerprogramma met het plan om scherper onderscheid te maken tussen (vreedzaam) demonstreren en ordeverstorende acties.
De Tweede Kamer stemt in meerderheid voor een motie om demonstreren met gezichtsbedekkende kleding te verbieden. Hiervoor is een wetswijziging nodig.
De ministers van JenV en BZK organiseren een maatschappelijke dialoog. Ze gaan over het demonstratierecht in gesprek met verschillende partijen zoals burgemeesters, het Openbaar Ministerie en de politie, de Nationale ombudsman en organisaties zoals Amnesty. Het kabinet schrijft over de uitkomsten van de maatschappelijke dialoog in een Kamerbrief.
Deze Kamerbrief over demonstratierecht gaat in op een verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties, blokkades van vitale infrastructuur, demonstraties bij herdenkingen en politiecapaciteit.
De Tweede Kamer debatteert over de Verzamelbrief van april 2024. Tijdens dit debat wordt ook gesproken over een verbod op gezichtsbedekkende kleding tijdens demonstraties en het verhalen van schade naar aanleiding van demonstraties.
Toegezegd wordt om in april de Tweede Kamer te informeren over de verkenning naar een wettelijk verbod op gezichtsbedekkende kleding.
Ook neemt de Kamer een motie aan waarin de regering wordt gevraagd om belemmeringen weg te nemen zodat schade door vernielingen tijdens een demonstratie kan worden verhaald op de veroorzakers.
Start van het wetenschappelijk onderzoek door het WODC naar versterking van het handelingsperspectief van alle betrokkenen en het toekomstbestendig maken van het wettelijke kader.
De ministers van BZK en JenV sturen de Tweede Kamer een brief over de uitkomsten van de verkenning naar de mogelijkheden voor een verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties.
De Inspectie JenV publiceert het rapport ‘Faciliteren of begrenzen’. Dit rapport gaat in op de rol van de politie bij demonstraties.
In september 2025 loopt een anti-immigratiedemonstratie uit op rellen. Hierna volgt een spoeddebat in de Tweede Kamer. Tijdens dit debat wordt weer gesproken over een verbod op gezichtsbedekkende kleding tijdens demonstraties. De Kamer vraagt de regering in een motie om een wetsvoorstel voor het einde van 2026 in consultatie te brengen.
De Tweede Kamer ontvangt het WODC-onderzoek ‘Het recht om te demonstreren in de democratische rechtsstaat’. Lees de Kamerbrief waarmee het rapport werd aangeboden.
De internetconsultatie van het wetsvoorstel voor een verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties gaat van start. De consultatie levert veel kritische reacties op.
Het kabinet Jetten kondigt in het coalitieakkoord een aantal maatregelen aan op het gebied van demonstratierecht:
- Burgemeesters krijgen de bevoegdheid om groepen mensen te verplaatsen na het einde van een demonstratie.
- Er wordt gekeken naar de mogelijkheid voor speciale noodbevoegdheden voor demonstraties.
- De strafbepaling van de Wom wordt gewijzigd om strafbare feiten gepleegd tijdens demonstraties zwaarder te laten wegen door de rechter.
Op verschillende plekken in het land zijn demonstraties tegen de komst van azc’s. Verschillende keren is daarbij sprake van gewelddadige rellen die niet onder het demonstratierecht vallen. Op 26 mei houdt de Tweede Kamer een spoeddebat over het normaliseren van geweld in politiek en samenleving.
De Nationale ombudsman publiceert zijn onderzoek naar het demonstratierecht: Sta voor protest! Hij roept de regering, het parlement en de uitvoering op om het demonstratierecht te beschermen in woord en daad.
Het kabinet stuurt een Kamerbrief waarin de plannen uit het coalitieakkoord verder zijn uitgewerkt. Ook wil het kabinet met de Tweede Kamer in gesprek over het verbod op gezichtsbedekkende kleding, gelet op de kritiek in de consultatie.
De ministers van BZK en JenV gaan in debat met de vaste commissie Binnenlandse Zaken van de Tweede Kamer over het demonstratierecht. Voorafgaand aan het debat sturen zij een brief met een reactie op het WODC-onderzoek en het rapport van de Nationale ombudsman.