Ouderschap en scheiding

Als ouders uit elkaar gaan, betekent dat vaak schade voor kinderen. Om dat te voorkomen is een nieuwe aanpak nodig, waarbij gezinnen zo vroeg mogelijk hulp krijgen. In het programma Scheiden zonder Schade werkt de overheid de aanpak uit met gemeenten, hulpverleners en de rechtspraak.

Gevolgen (complexe) scheidingen 

Ongeveer 10 tot 15% van alle scheidingen is een complexe scheiding. Daarbij hebben ouders hevige ruzies of soms geen contact met elkaar. Dit wordt ook wel een vechtscheiding genoemd. Kinderen lijden hieronder. Zij kunnen angstig en eenzaam zijn. Ook krijgen zij hierdoor op latere leeftijd vaak problemen in relaties. 

Kernpunten programma Scheiden zonder Schade

Het programma Scheiden zonder Schade wil de schade voor kinderen door een scheiding zo veel mogelijk voorkomen. Om dat te bereiken, heeft het programma de volgende doelen:

  • ruzies en juridische strijd in het gezin beperken;
  • bevorderen dat de (ex)-partners en hun familie- en kennissenkring problemen kunnen oplossen;
  • gezinnen zo vroeg mogelijk  hulp en begeleiding bieden.

Verantwoordelijk voor het programma zijn:

  • het ministerie van Justitie en Veiligheid;
  • het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 
  • de Vereniging van Nederlandse Gemeenten; 
  • de Raad voor de Rechtspraak.

In de praktijk testen wat werkt: Regiolabs en pilots

Het programma Scheiden zonder Schade werkt aan een nieuwe aanpak. In de praktijk wordt uitgezocht welke hulp een gezin in een (complexe) scheiding nodig heeft. Dat gebeurt in 2 Regiolabs (in de arrondissementen Den Haag en Oost-Brabant). 

Deskundigen in de Regiolabs voeren gesprekken met scheidende ouders en hun hulpverleners. Op basis daarvan doen de deskundigen voorstellen over een mogelijke aanpak van (complexe) scheidingen. Die voorstellen worden direct in de praktijk getest via pilots (proeven).

De Regiolabs bestaan uit vertegenwoordigers van:

  • de rechtbank; 
  • advocatuur;
  • de Raad voor de Kinderbescherming; 
  • door de overheid gefinancierde instellingen voor jeugdbescherming en jeugdreclassering (gecertificeerde instellingen); 
  • het ministerie en gemeenten (inclusief lokaal team). 

Onderdelen nieuwe scheidingsaanpak

De voorstellen voor een nieuwe aanpak bij scheiden zijn gericht op kinderen, ouders en professionals. De nieuwe scheidingsaanpak bestaat uit onder andere de volgende onderdelen :

  • inzet van een gezinsvertegenwoordiger/casushouder; 
  • een procedure voor gezamenlijke toegang ouders bij de rechtbank;
  • contactverlies tussen ouder en kind voorkomen via onder andere een specialist contactverlies;
  • Digitaal Plein en Digitaal Maatje: informatie delen via een website. 

Inzet van een gezinsvertegenwoordiger/casushouder

De gezinsvertegenwoordiger of casushouder komt al vroeg in contact met de scheidende ouders. Hij of zij begeleidt en steunt de ouders. En waar nodig zet hij of zij andere deskundigheid of hulpverleners in. De pilot loopt in totaal 7 gemeenten.

In de pilot wordt onderzocht:

  • hoe de rol van de gezinsvertegenwoordiger er in de praktijk uit kan zien;
  • hoe mensen weer met elkaar in gesprek kunnen komen als de emoties hoog zijn opgelopen (de-escaleren);
  • hoe verergeren van problemen en (juridische) strijd kan worden voorkomen;
  • hoe professionals die bij de scheiding betrokken zijn, beter kunnen samenwerken. Het gaat om zorgverleners (via de gemeente) en professionals die de scheiding juridisch regelen.

Onderzoeksbureau VanMontfoort onderzoekt de resultaten van de pilot. Het bureau zal het rapport naar verwachting begin 2022 opleveren. 

Procedure gezamenlijke toegang ouders

De ‘procedure gezamenlijke toegang ouders’ moedigt beide ouders aan om samen te werken. Ouders kunnen in deze procedure alleen naar de rechter als zij het op een aantal punten eens zijn. De rechter beslist dan over de punten waarover zij het niet eens worden.

De nieuwe procedure heeft verder de volgende kenmerken:

  • De zaak wordt binnen 6 weken na indiening behandeld. 
  • De nadruk ligt op het verminderen van strijd. En blijvende afspraken maken als dat kan. 
  • Meer aandacht voor het kind. Het kind mag bijvoorbeeld een steunfiguur meenemen naar het gesprek met de rechter. 

De pilot is gestart in april 2021 en loopt minimaal 2 jaar.  

Contactverlies tussen ouder en kind voorkomen

Scheidingen kunnen ook leiden tot contactverlies tussen kind en ouder. Dit heet ook wel ouderverstoting. Bij ouderverstoting wil het kind het contact met 1 van de ouders verbreken. 

De pilot ‘specialist contactverlies’ onderzoekt hoe scheidingen met een risico op contactverlies het best begeleid kunnen worden. De proef moet duidelijk maken wat de rol van een specialist contactverlies kan zijn. En wanneer zijn of haar inzet nuttig is.
De pilot specialist contactverlies is begin maart 2021 is gestart. De eerste adviezen worden begin 2022 verwacht.

Digitaal Plein en Digitaal Maatje

Het Digitaal Plein en het Digitaal Maatje zijn bedoeld voor ouders en kinderen (en hun contacten) en voor professionals. 

Digitaal plein geeft informatie, ondersteuning en begeleiding of hulp bij ouderschap en scheiding.
Het Digitaal Maatje is een onderdeel van het Digitaal Plein. Het Digitaal Maatje:

  • is een wegwijzer in informatie en begeleiding naar passende ondersteuning en hulp; 
  • geeft antwoord op veelgestelde vragen, ook via chatten;
  • steunt professionals en organisaties om sneller te komen tot begeleiding. 

De prototypes Digitaal Plein en Digitaal Maatje worden eind 2021 opgeleverd. 

Tussentijdse resultaten van het programma

Het programma heeft al verschillende resultaten geboekt. Zoals:

  • een herziene richtlijn bij scheidingen. Hierin is meer aandacht voor het recht op omgang van beide ouders en steun voor het kind;
  • een boekje van en voor ouders met 'do’s and dont's' bij een scheiding (Gezin in scheiding, verkrijgbaar bij Family Factory);
  • een leerlijn relatievaardigheden voor het primair en voortgezet onderwijs;
  • het Geldplan Scheiden. Dit geldplan geeft inzicht in nieuwe inkomsten en uitgaven na een scheiding;
  • het educatieve spel Los het op, voor kinderen in het basisonderwijs in groep 6, 7 en 8 (verkrijgbaar via onderwijsinformatie.nl). Het spel gaat over gevoelens en emoties. Maar ook over praktische problemen waar een kind mee te maken kan krijgen bij een scheiding.

Webinars over complexe scheidingen

Het programma organiseerde in 2021 een aantal webinars rondom het thema complexe scheidingen. Bekijk de webinars op het YouTube-kanaal van Scheiden zonder Schade.

Daarnaast zijn op deze pagina afleveringen van de scheidingstour te bekijken. Dit zijn digitale bijeenkomsten waarbij gemeenten vertellen hoe zij omgaan met moeilijke scheidingen.  

Planning programma Scheiden zonder Schade

Het programma Scheiden zonder Schade is in september 2018 gestart. 
Het programma liep door tot eind 2021. Begin 2022 volgt het eindrapportage met alle resultaten van het programma.

Interactieve handreiking gemeenten

De overheid heeft speciaal voor gemeenten een handreiking gemaakt.

Documenten over Scheiden zonder Schade