Iedereen die vlucht voor oorlog, geweld of vervolging heeft recht op bescherming. Asielzoekers kunnen betrokken zijn bij overlast en criminaliteit. Dit werkt mee aan een onveilig gevoel over asielopvang. Daarom doet de overheid er alles aan om overlast en crimineel gedrag van asielzoekers te voorkomen. Tegen mensen die voor overlast zorgen, neemt de overheid strenge maatregelen.
Overlast en crimineel gedrag van asielzoekers
Sommige asielzoekers zorgen voor overlast. Denk hierbij aan winkeldiefstal, geweld, bedreigingen en vernielingen. In 2024 verbleven 106.065 asielzoekers enige tijd in een opvanglocatie. Hiervan was 11% betrokken bij een incident en werd 3% verdacht van een strafbaar feit. Mensen die wonen of werken op een opvanglocatie, bewoners en ondernemers in de buurt kunnen zich door incidenten onveilig voelen.
Overheid neemt verschillende maatregelen
Incidenten kunnen nooit helemaal voorkomen worden. De overheid doet er alles aan om overlast van asielzoekers te beperken. Dat gebeurt met een aanpak die bestaat uit landelijke en lokale maatregelen. Een aantal maatregelen zijn gericht op het aanpakken van overlast en crimineel gedrag. En er zijn maatregelen die bedoeld zijn om overlast te voorkomen.
Daarnaast wil de overheid aanvragen van asielzoekers die weinig kans maken op een vergunning, sneller behandelen. Dat gebeurt met de procesbeschikbaarheidsaanpak.
Maatregelen om overlast en/of crimineel gedrag te voorkomen
Als veel mensen tegelijk in Nederland asiel aanvragen, duurt het langer voordat de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) een beslissing neemt. Dit geldt ook voor de aanvragen van asielzoekers die overlast veroorzaken. Het interventieteam van de IND onderzoekt gelijk aan het begin van de asielprocedure of de asielaanvraag van deze groep asielzoekers weinig of veel kans maakt. De aanvragen van asielzoekers met weinig kans op een verblijfsvergunning, behandelt de IND versneld. Uitgeprocedeerde asielzoekers die overlast veroorzaken kunnen zo sneller terug naar hun herkomstland. Ze dan blijven dus korter in de opvang.
Om overlast en crimineel gedrag te voorkomen houden mobiele teams op verschillende plekken in Nederland toezicht. Dat gebeurt op plekken waar overlast is: in het centrum, in de omgeving van asielzoekerscentra en rond het station.
De toezichthouders bespreken in samenspraak met de gemeente en de lokale politie waar inzet nodig is om overlast te voorkomen. De teams staan ook in contact met bewoners, winkeliers en het COA, de IND, DTenV en de vreemdelingenpolitie.
De procesbeschikbaarheidsaanpak (pba) is gericht om mensen met een kansarme aanvraag en overlastgevers versneld door de asielprocedure te laten gaan.
Het is een set aan maatregelen en een escalatiemodel waarbij een steeds zwaarder regime kan worden toegepast als de vreemdeling niet meewerkt aan zijn procedure of overlast veroorzaakt.
- De 1e trede bestaat uit een tweemaal daagse meldplicht bij het COA. Dit is bedoeld voor vreemdelingen met een kansarme aanvraag. Dit is belangrijk omdat de aanvrager zo steeds voor de IND beschikbaar is voor de versnelde afhandeling.
- De 2e trede is plaatsing op een verscherpt toezichtslocatie (vtl). Op de vtl krijgen mensen een intensief dagprogramma gericht op gedragsverbetering in een afgeschermde, prikkelarme omgeving. Iemand kan op de vtl worden geplaatst bij overlastgevend gedrag of door zich niet te houden aan de meldplicht.
- De 3e trede bestaat uit het opleggen van een vrijheidsbeperkende maatregel met plaatsing op de procesbeschikbaarheidslocatie (pbl) of de Handhavings- en toezichtslocatie (htl) in Hoogeveen.
Samen met het COA, de gemeente, de politie, het Openbaar Ministerie en de openbaar vervoersmaatschappijen pakt de overheid de overlast in het openbaar vervoer (ov) aan. Om dit snel en zo goed mogelijk te doen:
- proberen de partijen te voorkomen dat mensen zonder geldig vervoersbewijs reizen;
- verbeteren de partijen de mogelijkheden van buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s) in het ov, bijvoorbeeld om overlastgevers te identificeren;
- werken de partijen aan de verbetering van de mogelijkheden voor dossieropbouw. Zo kan men overlastgevers snel en zo goed mogelijk aanpakken.
Maatregelen om overlast en crimineel gedrag aan te pakken
Om duidelijk te krijgen welke asielzoekers de meeste overlast veroorzaken, maakt de Rijksoverheid een lijst: de Top-X-lijst. Deze lijst wordt iedere maand gemaakt met gegevens van het COA en de politie. Op basis daarvan bepalen Het COA, de IND, de Dienst Terugkeer en Vertrek (DTenV) en de vreemdelingenpolitie welke asielzoekers een persoonlijke aanpak krijgen. En welke maatregelen worden genomen.
Het COA plaatst ernstige overlastgevers tijdelijk in een Handhaving- en Toezichtlocatie (HTL). Asielzoekers die veel overlast veroorzaken in een asielzoekerscentrum kunnen naar deze opvanglocatie worden overgeplaatst. Bij ernstige overlast gaat het om vernielingen, pesterijen, agressie of huisregels overtreden.
Om overlastgevers het beste aan te kunnen pakken, moeten onder andere politie en Openbaar Ministerie (OM), COA en IND zo goed mogelijk samenwerken. Het OM kan dan een straf geven (een strafbeschikking) of gebruik maken van snelrecht.
Samen met het COA pakt de overheid de overlast aan bij asielzoekerscentra. Het COA kijkt per asielzoeker welke maatregel het meest geschikt is om overlast tegen te gaan. In het COA maatregelenbeleid staat een overzicht van maatregelen die het COA kan nemen. Zoals het leefgeld van bewoners stoppen. Alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv) krijgen bijvoorbeeld speciale begeleiding bij Perspectief Opvang Nidos (PON).
Overige en extra maatregelen
De overheid zet in op een snelle behandeling van asielaanvragen van criminele en overlastgevende asielzoekers. Bij blijvend crimineel gedrag kan de IND de asielaanvraag sneller afronden. En aan de rechtbank vragen om snel te beslissen in een beroepsprocedure. De IND behandelt asielaanvragen van asielzoekers die weinig kans maken op asiel sneller met een vereenvoudigde asielprocedure.
Alle maatregelen om overlast aan te pakken en te voorkomen, zijn verzameld in de toolbox aanpak overlastgevende en/of criminele asielzoekers. De toolbox geeft handvatten aan partijen die te maken hebben met overlastgevend gedrag door asielzoekers.
De overheid ondersteunt gemeenten bij de aanpak van overlast van asielzoekers. Gemeenten kunnen tot 15 januari 2026 financiering aanvragen voor maatregelen tegen overlast door asielzoekers. Hoeveel geld ze kunnen aanvragen bij het ministerie van Asiel en Migratie hangt onder andere af van het aantal opvangplekken. En ook of gemeenten overlast rond stations aanpakken en locaties hebben voor alleenstaande minderjarige vreemdelingen. Dat staat in de brief aan gemeenten over de decentrale uitkering aanpak overlastgevende asielzoekers 2026.
Overheid werkt samen om overlast te voorkomen en aan te pakken
Om overlastgevend en crimineel gedrag te voorkomen en aan te pakken werken onder andere de volgende organisaties binnen en buiten de asielketen nauw samen met:
- het ministerie van Asiel en Migratie;
- gemeenten;
- het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA);
- de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND);
- de Dienst Terugkeer en Vertrek (DTenV);
- Nidos, jeugdbescherming voor vluchtelingen;
- de politie, waaronder afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel (AVIM);
- het Openbaar Ministerie (OM).
De overheid wil samen met deze partijen overlast en crimineel gedrag van asielzoekers aanpakken en voorkomen. Om dat goed te organiseren zijn er:
Ketenmariniers
Om overlast aan te pakken zijn 4 ketenmariniers aangesteld. Bij problemen brengen zij alle betrokken partijen bij elkaar en kijken samen wat nodig is om het probleem op te lossen. Ook bespreken zij met de samenwerkende organisaties welke maatregelen effectief zijn om overlast te voorkomen.
Cijfers geregistreerde incidenten
Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) levert jaarlijks een overzicht van geregistreerde incidenten en misdrijven door bewoners van COA- en tgo-locaties (tijdelijke gemeentelijke opvang). In dit rapport beschrijft het WODC de overlast en strafbare feiten door bewoners van asielzoekerscentra. Het blijkt dat een kleine groep asielzoekers die vooral uit Noord-Afrikaanse landen komen overlast geven. Deze groep maakt weinig kans op asiel. Diefstal is het meest voorkomende type strafbaar feit waar bewoners van asielzoekerscentra van verdacht worden.
De overheid houdt ook elke maand de cijfers over in- en uitstroom van asielzoekers bij, in de Kerncijfers Asiel en Migratie.