Wat is de Mensenrechtenraad? Buitenlandse Zaken in begrijpelijke taal
Ministeries
Mensenrechten gelden voor iedereen. Daarom houdt de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties (VN) toezicht op de naleving van mensenrechten – en spreekt landen aan op schendingen. Welke landen zijn lid van de Mensenrechtenraad? En wat gebeurt er precies tijdens die vergaderingen in Genève? We leggen het uit.
Het belang van mensenrechten
Mensenrechten zijn van en voor iedereen. Iedereen wil zich geaccepteerd voelen en veilig zijn. Het leven kunnen leiden zoals je dat wil. Maar op veel plekken in de wereld kan dat helaas niet.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken zet zich wereldwijd in voor mensenrechten. Voor een eerlijkere en veiligere wereld. Dat doet Nederland niet alleen als Europees land, maar als Koninkrijk der Nederlanden: Nederland, Aruba, Curaçao en Sint Maarten.
Wat doet de Mensenrechtenraad?
In de Mensenrechtenraad (in het Engels: Human Rights Council) bespreken landen hoe ze mensenrechten wereldwijd kunnen beschermen. Denk aan de vrijheid van meningsuiting, het recht op onderwijs en bescherming tegen geweld en discriminatie. De Mensenrechtenraad:
- onderzoekt schendingen van mensenrechten en verzamelt bewijsmateriaal. Bijvoorbeeld van oorlogsmisdrijven.
- geeft landen advies om mensenrechten beter te beschermen. Bijvoorbeeld met speciale VN-rapporteurs die landen bezoeken. Zo onderzocht in 2023 de speciale rapporteur voor huisvesting in Nederland de toegankelijkheid, betaalbaarheid en kwaliteit van woningen.
- bespreekt actuele thema’s. Denk aan de gevolgen van klimaatverandering (zoals verlies van woningen door overstromingen, of minder toegang tot schoon water en voedsel door droogte). Of de effecten van nieuwe technologieën, zoals kunstmatige intelligentie (AI), op privacy en gelijke behandeling.
- zet experts in die controleren of landen zich aan internationale afspraken over mensenrechten houden. En kan vervolgonderzoek laten uitvoeren als landen dat niet doen.
Welke landen zijn lid van de Mensenrechtenraad?
De Mensenrechtenraad bestaat uit 47 leden. De zetels zijn verdeeld over verschillende regio’s in de wereld, zodat geen een regio te veel of te weinig invloed heeft. De leden worden gekozen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York, via een geheime stemming.
Een land is steeds drie jaar lid en kan voor maximaal één extra termijn herkozen worden. Daarna moet het land een pauze nemen en zijn zetel afstaan. Dit moet ervoor zorgen dat verschillende landen om de beurt verantwoordelijkheid nemen.
Nederland werd in 2006, bij de oprichting van de Mensenrechtenraad, direct verkozen als een van de eerste leden. In totaal is Nederland vier keer lid geweest van de Mensenrechtenraad. Nederland is tot eind 2026 lid van de Mensenrechtenraad.
Waar en hoe vaak is de Mensenrechtenraad?
De Mensenrechtenraad vergadert drie keer per jaar in Genève, in maart, juni en september, in het VN-gebouw het Palais des Nations.
De Mensenrechtenraad kan ook een spoedzitting houden bij een grote crisis. Denk aan oorlog of zwaar geweld tegen burgers. Als een derde van de lidstaten daarom vraagt, kan er snel zo’n extra zitting komen.
Welke onderwerpen bespreekt de Mensenrechtenraad?
In de Mensenrechtenraad bespreken de landen allerlei soorten mensenrechten:
- Politieke en burgerrechten: zoals het recht om te stemmen en een eerlijk proces bij de rechter;
- Economische rechten: zoals het recht op werk en een eerlijk loon;
- Sociale rechten: zoals het recht op zorg of onderwijs;
- Culturele rechten: zoals het recht om je eigen taal te spreken en eigen cultuur te houden.
Hoe controleert de Mensenrechtenraad landen?
Ongeveer elke 4,5 jaar bespreekt de Mensenrechtenraad de situatie voor mensenrechten in alle 193 VN-landen. Dat heet de universele periodieke doorlichting (in het Engels: Universal Periodic Review, UPR). Je kunt dit zien als een ‘rapport’ over mensenrechten in elk land. En wat uniek is binnen het VN-mensenrechtensysteem, is dat landen elkaar beoordelen.
Tijdens zo’n beoordeling legt elk land uit wat het doet om mensenrechten te beschermen en welke problemen er nog zijn. Andere landen kunnen vragen stellen en aanbevelingen doen. Nederland doet dat ook. We geven andere landen advies, bijvoorbeeld over het aanpakken van discriminatie of het beschermen van journalisten.
Nederland wordt zelf ook beoordeeld. Zo kunnen andere landen en organisaties vragen stellen aan Nederland. Dat houdt ons scherp. Het helpt om te kijken waar we het al goed doen, maar ook waar het beter moet. Bijvoorbeeld op het gebied van racisme, gelijke kansen of privacy.
Hoe onderzoekt de Mensenrechtenraad problemen?
Als er zorgen zijn over ernstige schendingen van mensenrechten, kan de Mensenrechtenraad onderzoeken laten doen. Dat kan op verschillende manieren. De raad kan bijvoorbeeld een missie sturen om informatie in het land te verzamelen. Zo’n missie kijkt wat er precies gebeurt in een land, praat met betrokkenen en verzamelt bewijzen.
De raad zet voor zulke onderzoeken onafhankelijke deskundigen in. Die werken niet in opdracht van één land en krijgen geen salaris van de VN. De deskundigen onderzoeken bijvoorbeeld marteling of geweld tegen vrouwen in een bepaald land.
Voor Nederland zijn deze onderzoeken belangrijk, omdat ze betrouwbare informatie geven. Op basis daarvan kan Nederland beter bepalen welke landen we aanspreken, welke projecten we steunen en waar we bijvoorbeeld sancties inzetten.
Wat doet Nederland in de Mensenrechtenraad?
Als lid van de Mensenrechtenraad zet Nederland zich in voor onderwerpen die het Koninkrijk der Nederlanden belangrijk vindt: vrijheid van meningsuiting, persvrijheid, gelijke rechten voor vrouwen en mannen, vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, en een eerlijk rechtssysteem.
De permanent vertegenwoordiger bij de VN in Genève spreekt namens het Koninkrijk in de raad. Deze diplomaat onderhandelt, houdt contact met andere landen en met organisaties uit de samenleving, en informeert de regering in Den Haag over wat er speelt (lees ook: wat is diplomatie?).
Mensenrechtenverdedigers en slachtoffers aan het woord
In de Mensenrechtenraad spreken niet alleen landen met elkaar. Ook verdedigers van mensenrechten, organisaties uit de samenleving en slachtoffers van mensenrechtenschendingen worden uitgenodigd om hun verhaal te vertellen. Zij krijgen een podium om duidelijk te maken wat er in hun land gebeurt.
Net als landen mogen zij korte verklaringen (statements) geven. Ook schuiven zij aan bij overleggen en onderhandelingen. Het helpt om de situatie beter te begrijpen en herinnert iedereen eraan waarom de Mensenrechtenraad bestaat: om mensen te beschermen.