Herziening financiële verhoudingen

Gemeenten en provincies ontvangen jaarlijks geld van het Rijk. Een groot deel daarvan krijgen gemeenten via het gemeentefonds. Voor provincies is er het provinciefonds. Gemeenten en provincies ontvangen dit geld om hun taken uit te voeren. Door deze uitwisseling ontstaat een financiële verhouding tussen hen en de Rijksoverheid.

Sinds de laatste herziening van de Financiële-verhoudingswet in 1997 is er veel veranderd. Zo pakken gemeenten meer taken op in het sociaal domein en werken overheden steeds meer samen. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties kondigde daarom in de Tweede Kamer aan de financiële verhouding op een aantal punten te herzien.

Herijking gemeentefonds

Een belangrijk onderdeel van de herziening van de financiële verhoudingen is de herijking van het gemeentefonds. De jaarlijkse bijdrage aan gemeenten via dit fonds bedraagt zo’n € 30 miljard en wordt vanaf 2021 anders verdeeld. De fondsbeheerders (de minister van BZK en de staatssecretaris van Financiën) onderzoeken tot begin 2020 samen met gemeenten hoe het geld het best verdeeld kan worden. Daarnaast moet door herijking de verdeling eenvoudiger worden.

Dit onderzoek bestaat uit 2 delen:

  • de verdeelmodellen in het sociaal domein;
  • en de overige onderdelen van het gemeentefonds.

De onderdelen worden tegelijkertijd, maar apart van elkaar onderzocht. Onderwerpen die beide onderdelen raken, worden in samenhang bekeken. Denk hierbij aan de indeling van het gemeentefonds naar beleidsterreinen (clusterindeling). Het onderzoek heeft betrekking op bijna het hele gemeentefonds.

Ter voorbereiding op de herijking van het gemeentefonds zijn al enkele onderzoeken uitgevoerd:

Verdeelmodellen sociaal domein

Een deel van het gemeentefonds is bestemd voor de taken van gemeenten in het sociaal domein. Dit geld moet beter verdeeld worden. Sommige gemeenten krijgen nu minder geld dan ze nodig hebben. Via de verdeelmodellen in het sociaal domein in het gemeentefonds is zo’n € 16 miljard beschikbaar. De herijking richt zich op een herverdeling, niet op de omvang van de middelen. Hierdoor zal de herijking voor sommige gemeenten positief uitpakken, terwijl andere gemeenten minder middelen krijgen toebedeeld.

De herijking kijkt niet alleen naar de nieuwe taken die gemeenten in 2015 hebben gekregen, maar ook naar de taken die gemeenten daarvoor al uitvoerden op het sociaal domein.

Een belangrijk onderdeel is de verdeling van het geld voor beschermd wonen. De ministeries van BZK en VWS en de VNG hebben ingestemd met het advies van een expertiseteam van de VNG . Onderzoeksbureau Andersson Elffers Felix (AEF) werkt de financiële punten uit het advies uit.  

Onderzoeksbureau Andersson Elffers Felix (AEF) leidt het onderzoek naar de nieuwe verdeling voor het sociaal domein. Hun werkwijze staat beschreven in het plan van aanpak. Tijdens de onderzoeksperiode publiceert AEF periodiek een nieuwsbrief.

Overige onderdelen gemeentefonds klassiek

Ook de verdeling van de overige onderdelen van het gemeentefonds wordt bekeken. Dit komt onder meer doordat gemeenten onderling steeds meer verschillen. Een paar voorbeelden:

  • Gemeenten werken meer samen;
  • Investeringen van gemeenten kunnen jaarlijks flink verschillen;
  • De mogelijkheid van gemeenten voor het verkrijgen van eigen inkomsten verschilt;

Onderzoeksbureau Cebeon bekijkt of de verdeling voor deze onderwerpen aangepast moet worden. Hun werkwijze staat beschreven in het plan van aanpak. Tijdens de onderzoeksperiode publiceert Cebeon periodiek een nieuwsbrief.

Beoordelingskaders en afwegingkaders

Als het herijkingsonderzoek is afgelopen, beoordelen het Rijk, de VNG, de ROB en andere betrokken partijen de voorstellen voor de nieuwe verdeling van het gemeentefonds. Daarvoor hebben de betrokken partijen beoordelingskaders opgesteld op basis van de inbreng van begeleidingscommissies en stuurgroepen.

Dit zijn de beoordelingskaders:

Clusterindeling taken van gemeenten in het gemeentefonds

Om een goede verdeling te kunnen maken zijn de taken van gemeenten in het gemeentefonds ingedeeld in clusters. In de nieuwe verdeling blijven we dit doen. De opsplitsing in herkenbare onderdelen maakt het ook mogelijk om de verdeling te kunnen onderhouden en uit te leggen. Voor de nieuwe verdeling wordt de volgende clusterindeling gebruikt:

Fysiek domein:

  • Bestuur en ondersteuning
  • Veiligheid 
  • Infrastructuur, ruimte en milieu
  • Onderwijs 
  • Sport, cultuur en recreatie

Sociaal domein

  • Sociale basisvoorzieningen
  • Individuele voorzieningen Jeugd
  • Individuele voorzieningen Wmo
  • Participatie

Inkomsten 

  • Inkomsten (OZB en OEM)

Maatstaven

Het doel van het herijkingsonderzoek is om de verdeling weer aan te laten sluiten bij de kosten van gemeenten. Om dit te kunnen doen wordt gebruik gemaakt van maatstaven. Beide onderzoeksbureaus hebben een lijst gemaakt van maatstaven die zij meenemen in het onderzoek. 

Dit zijn de maatstaven die gebruikt worden door de onderzoeksbureaus voor het sociaal domein en voor de overige clusters:

Onderzoeksbureau AEF heeft voor het sociaal domein een overzicht beoordeling maatstaven gemaakt van de beoordeling die zij hebben gebruikt voor het kiezen van de maatstaven. Niet alle geselecteerde maatstaven komen in het verdeelmodel terecht. In het onderzoek wordt gekeken welke maatstaven het beste de kosten van gemeenten verklaren.

Stand van zaken onderzoek

Het onderzoek voor de herijking van het gemeentefonds startte in maart 2019 en loopt tot en met januari 2020. Hierna ziet het traject er als volgt uit:

  • De fondsbeheerders komen kort na het onderzoek met een voorstel voor aanpassing van de verdeling van het gemeentefonds. De VNG en de ROB geven hierbij advies.
  • Na advisering van de VNG en de ROB volgt het bestuurlijke besluitvormingstraject. Ofwel: het Rijk en de VNG nemen tijdens een bestuurlijk overleg een beslissing over de nieuwe verdeling.
  • Uiterlijk in het voorjaar van 2020 informeert het ministerie van BZK de Tweede Kamer over de voorstellen voor de nieuwe verdeling.
  • Gemeenten worden uiterlijk in de meicirculaire 2020 over de uitkomsten geïnformeerd.
  • Vanaf 2021 wordt de nieuwe verdeling doorgevoerd.

Meedenken over de herijking gemeentefonds

Gemeenten kunnen meedenken over de herijking van het gemeentefonds. Bijvoorbeeld tijdens bijeenkomsten die de onderzoekers organiseren of door ideeën voor verdeelmaatstaven te delen met de onderzoeksbureaus. Dit is onderzoeksbureau Andersson Elffers Felix (AEF)  voor het sociaal domein en Cebeon voor de overige onderdelen .

Ieder onderdeel wordt begeleid door een stuurgroep. Daarnaast zijn er voor ieder onderdeel begeleidingscommissies, bestaande uit de VNG, ROB, vakdepartementen en enkele gemeenten. De stuurgroepen en begeleidingscommissies adviseren de fondsbeheerders over de herijking van het gemeentefonds.